Xəbərlər

İsraili də, Amerikanı da tənqid etmək olar. Onları imperialist güclər adlandırmaq da olar, lap elə lənətləmək də… Günahsız insanların öldüyü bütün müharibələri qınamaq, buna sərt və radikal münasibət bildirmək də təbiidir. Mən də günahsız insan ölümünü qınayıram və buna qarşıyam!

Amma bir məsələ var. Bu qınağın içində təriqət sevdası hiss olunanda, İranın, heç vaxt Azərbaycana dost olmayan molla rejiminin məhv olmasına kədərlənəndə məsələ dəyişir, qardaş, həm də çox dəyişir. O zaman sən artıq Azərbaycan dövlətçiliyinin, millətinin yanında dayanmırsan. Əksinə, onun qarşısında dayanmış olursan. Çünki başqalarının Azərbaycana qarşı düşmənçiliyinin əllə tutulacaq heç nəyi yoxdur, amma İran, molla rejiminin var! Hətta bu İran Turan ədavəti qədər qədimdir!

Xomeyninin qurduğu radikal, təriqətçi bir dövlətin liderlərinin ölümü özünü milli ruhlu adlandıran heç kimi kədərləndirə bilməz. Əgər kədərləndirirsə, əsəbiləşdirirsə, içini yandırırsa, deməli, o adam ağasının sadiq quludur, yolunun yolçusudur!

Mən heç vaxt din adı altında hansısa üləmanın, şeyxin, mollanın əsirinə çevrilənləri başa düşməmişəm, bundan sonra da başa düşməyəcəyəm. Hələ bu adamlar ziyalı ola, mənə görə ən cahili onlardır, nəinki nəsə oxumadan, bilmədən, bu yolun yolçusu olan sadə insanlar!
Özünü İslama inanan sayıb, amma Sistaninin, Fətullah Gülənin, Nursinin, Xomeyninin, Vahhabın fərq etməz, hansısa allah əlverçisinin yolçusuna çevrilənlərin etdiyi şey, məncə, Allaha şərik qoşmaqdan başqa bir şey deyil.

Get kitabını oxu, namazını qıl, ibadətini et, dinini yaşa da… Əl çək bu ümmət sevdasından, elə bu ümmət sevdasını ümmət deyənlər parçalamadımı? Bir sünni, biri şiə, biri sələfi, biri şafi, hənəfi və sairə deyərək yox etmədilərmi bu ideyanı. Elə onların da birincisi İranın siyasiləşdirdiyi şiəçilik deyilmi ki, bu gün qonşuluğunda olan bütün müsəlman dövlətlərə düşməndir! Sən bunu İmam Hüseyn yolu, Xamanenini də onun davamçısı adlandıranda, bitmisən!

Bir tərəfdən “mən milliyəm” deyirsən, o biri tərəfdən 30 milyon azərbaycanlıya gün verməyən, işıq verməyən fars molla rejiminin fanatı kimi görünürsən. Bu nə məntiqdir? Buna qarşı olanların reaksiyasından da özündən çıxıb, aqressivləşirsən!

Mən belə şəxslərə bir sual verim, heç olmasa özlərinə etiraf etsinlər: sabah Amerika ilə Çin arasında müharibə çıxsa, oradakı uyğurların taleyini düşünərək Çin rejiminin məhv olmasına razı olmayacaqlarmı? Olacaqlar. Çünki onlara görə uyğurlar müsəlmandır. İran isə radikal şiə ideologiyası dövlətidir. O zaman onlar bu mövqeyində müharibəyə qarşı çıxanlardır, yoxsa, aftafanın yuya bilmədiyini yumağa çalışanlar?

Bir şeyi də açıq deyim: mən də şiəyəm. Amma mənim şiəliyim Pəhləviçiliyin, Xumeyniçiliyin siyasi ideologiyasının üfunəti deyil. Mənim şiəliyim dədəmın, babamın saf və sadə inancı kimidir. Dinimi yaşayıram, siyasətin, təriqətin və molla hakimiyyətinin alətinə çevirmədən.
Dövlətimin də siyasətini dəstəkləyərək! Azərbaycan şiələri iranlaşmamış, siyasiləşməmiş, xumeyniləşməmiş vətəninə, dövlətinə bağlı insanlardır! Sən də çalış onların düşüncəsini qarışdırma, dövlətmi, dinmi qarşısında qoyma!
Hardan baxırsan bax, İran Azərbaycana dost dövlət olmayıb, olmayacaq da! Bəlkə, düşmən bildiyiniz İsrail Molla rejimini darmadağın etsə, yerində normal bir dövlət qurula, o zaman həm öz insanalarına, həm də qonşularına hörmət edən bir dövlətə çevrilə!
Şəmil Sadiq

Azərbaycan Televiziyasının (AzTV) “Hədəf” proqramında bu dəfə “Şagirdlər niyə vahid geyim qaydalarından yayınır?” mövzusu müzakirəyə çıxarılıb. Kifayət qədər aktual olan və cəmiyyətdə geniş rezonans doğuran mövzu ətrafında studiyada qızğın fikir mübadiləsi aparılıb.

Verilişdə ekspert qismində çıxış edən Şəmil Sadiq bildirib ki, bu gün uşaqların formalaşmasında internet mühiti ailə və məktəbdən daha təsirli rol oynayır. Onun sözlərinə görə, sosial şəbəkələr və müxtəlif onlayn platformalar şagirdlərin həm davranışına, həm də geyim seçiminə ciddi təsir göstərir.

Şəmil Sadiq vurğulayıb ki, internet resurslarında uşaqlara xitab edən, onları milli ruhda formalaşdıran, geyim mədəniyyətini təbliğ edən kontentlərin yaradılmasına ciddi ehtiyac var. Bu istiqamətdə aid dövlət orqanlarının müntəzəm və məqsədyönlü fəaliyyət göstərməsinin vacibliyi qeyd edilib.

Ekspert həmçinin bildirib ki, milli dəyərlərə və adət-ənənələrə zidd olan istənilən məqamlara, o cümlədən geyim məsələlərinə zərurət yaranarsa, müəyyən məhdudiyyətlər tətbiq oluna bilər. Onun fikrincə, bunun üçün yeni mexanizmlər, o cümlədən ictimai qınaq mexanizmləri işə salınmalıdır.

Veriliş zamanı dünya təcrübəsindən də nümunələr təqdim edilib və müxtəlif ölkələrdə məktəbli geyimi ilə bağlı tətbiq olunan qaydalar barədə məlumat verilib.

Proqramın tam buraxılışını AzTV-nin rəsmi platformaları vasitəsilə izləmək mümkündür.

Əziz gənclər, şifahi nitq nə qədər vacibdirsə, yazı bacarığı da bir insan üçün bir o qədər həyati əhəmiyyət daşıyır. Çünki yazı sadəcə sözlərin kağız üzərinə düzülməsi deyil. Yazı sistemdir. Yazı plandır. Yazı düşünə bilməkdir. Yazı fikrin məsuliyyətini üzərinə götürməkdir.
Həyatda diqqət etmisinizsə, yazı bacarığı olan insanlar istənilən sahədə daha tez önə çıxırlar. Səbəbi sadədir: onlar düşüncələrini formalaşdıra, ifadə edə və təqdim edə bilirlər. Mən yazı deyəndə qrammatik qaydaları əzbərləməyi nəzərdə tutmuram. Mən yazı deyəndə insanın öz düşüncəsini yazı vasitəsilə ifadə edə bilməsini nəzərdə tuturam.
Bəli, qrammatik və fonetik biliklər vacibdir. Amma bunlar texniki alətlərdir. Eynilə gözəl xəttin olması kimi. Gözəl xətt yazı bacarığı deyil, qrammatikanı bilmək də yazı bacarığının özü deyil. Yazı bacarığı düşüncəni strukturlaşdırmaq bacarığıdır.
Həyatda bunu tez-tez görürəm. Biri gəlir, saatlarla danışır, ideyalar verir: “Bunu belə edək, onu belə edək.” Deyirəm: “Çox gözəl. Zəhmət olmasa, bunu yaz, baxaq, sonra həyata keçirək.” Gedir. Və bir daha gəlmir. Çünki yaza bilmir. Danışmaq asandır, yazmaq məsuliyyətdir.
Bu problemi illər əvvəl valideynlərlə görüşlərdə də müşahidə etdim. Şikayətə gəlirdilər, uzun-uzadı danışırdılar, mübahisələr yaranırdı. Sonra bir üsul tapdım. Dedim: “Siz deyin, mən yazım.” Yazmağa başlayanda maraqlı bir mənzərə ortaya çıxırdı. On şikayətdən səkkizi yolda yox olurdu. Çünki yazı düşüncəni süzgəcdən keçirir. Yazı insanı öz fikri ilə üz-üzə qoyur.
Bu gün isə vəziyyət daha da ciddidir. Artıq yazı bacarığı olmayan insanlar çatbotlardan belə istifadə edə bilmirlər. Çünki süni intellekt belə düşünə bilən və düşüncəsini ifadə edə bilən insanla işləyir. Yazmağı bacarmayan insan, əslində, düşünməyi bacarmayan insana çevrilir.
Ona görə də əziz müəllimlər, uşaqların yazı bacarığına xüsusi diqqət yetirin. Onlara daha çox yazdırın. Onların düşünməsinə, ifadə etməsinə şərait yaradın. Çünki dərdini ifadə edə bilməyən insan, gec-tez həyatın kənarında qalır.
Əli cibində göstəriş vermək asandır. Amma fikrini yazmaq, məsuliyyətini daşımaq, icraya keçmək – bu, başqa səviyyədir.
Biz danışan yox, düşünən və yazan nəsil yetişdirməliyik. Əks halda, çox danışan, amma heç nə yarada bilməyən bir cəmiyyətlə üz-üzə qalacağıq.
Şəmil Sadiq

Günlər keçdikcə Ülgən hər dəfə yeni nələrsə yaratmağa və onları idarə etməyə çalışırdı…

Bir gün Erlik Tanrıdan insanları ona verməsini istədi. Tanrı Ülgən: “Yox! – dedi, – sən get öz işinlə məşğul ol!”

Bu söz Erlikin xoşuna gəlmədi. O, ürəyində öz tanrısından küsdü.

Bu hadisədən sonra zaman keçdikcə Ülgən ilə onun ilk yaratdığı və özü qədər güc bəxş etdiyi Erlik arasında problemlər yaranmağa başladı. Çünki Erlik insanları Tanrının onlar üçün qoyduğu qaydaları pozmağa sövq edirdi. Tanrının insanlara qadağa etdiyi meyvələri onlara yedirir, etməməli olduğu işləri etmələri üçün yoldan çıxarırdı. Bu cür həyat insanların xoşuna gəlirdi. Ona görə də zaman keçdikcə onlar Tanrıdan qopur və Erlikə doğru gedirdilər.

Bir gün Tanrı buna bərk qəzəbləndi və Erliki öz yanından qovdu:

– Bundan sonra günahlarını məndən gizlədənlər sənin, günahlarını səndən gizlədənlər isə mənim himayəmdə olacaqlar!

Sonralar insanlar Tanrı qədər gücə sahib olan varlığa, yəni Erlikə “Şeytan” deməyə başladılar.

Bir gün Erlik Göyün Tanrı Ülgənə məxsus olan qatına qalxdı və ona baş əyib bağışlanmasını dilədi: “Mənə izn ver, mən də özümə göylər yaradım, mənim də himayəmdə insanlarım olsun. Söz verirəm, sənin işlərinə qarışmayacağam”.

Tanrı bu dəfə onu bağışladı.

Erlik özünə göylər yaratdı, insanlar yaratdı, onlara çox yaxşı günlər yaşatdı.

Şeytanın insanları Tanrı Ülgənin insanlarından daha azad, daha xoşbəxt, daha keyf içində ömür sürurdulər. Tanrının insanları isə çətinliklərlə, yasaqlarla, problemlərlə uğraşa-uğraşa yaşayırdılar.

Beləcə, yaradılışdan milyon illər keçdi. İnsanların, heyvanların, canlıların sayı gündən-günə artdı, çoxaldı… Çünki Tanrının yaratmaq ehtirası bitmirdi ki, bitmirdi. Hər gün onun ağlına bir fikir gəlir və o, yeni nələrsə yaradır, nəyisə dəyişdirir, nəyisə ləğv edirdi. Artıq Tanrı Ülgən öz yaratmaq gücü ilə lap balaca uşaq kimi oyun oynamağa başlamışdı. Bu bacarığı sayəsində əylənə bilirdi…

Əvvəllər yaratdıqlarına nəzarət edən, onları istiqamətləndirən Tanrı Ülgən  elə bir gün gəlib yetişdi ki, onların taleyi ilə maraqlana, onları himayə edə bilmədi. Və beləcə, idarəetmə onun nəzarətindən çıxdı.

Tanrı kimi ölümsüz olan Erlik Şeytan isə öz işində idi. Zaman keçdikcə artıq Ülgənin  insanları da onun yanına gəlir, onun himayəsi altında olan insanlarla qaynayıb-qarışmağa başlayırdılar. Onlara zövq verən, onları həyəcanlandıran işlərlə məşğul olmaqdan böyük sevinc hissi yaşayırdılar. Çünki hər bir insan Tanrı Ülgəndən yaranmışdı. Buna görə də Tanrının bütün ehtirasları onlarda da var idi. Onlar da qoyulan sərhədləri sevmirdilər. Və beləcə Nəfsin və içlərindəki Gücün əsirinə çevrilirdilər.

Tanrı Ülgən bir zamanlar darıxdığı, fərqli şeylər axtardığı, duyğularını əyləndirmək istədiyi kimi, insanlar da bu qədim duyğunun təsiri altında tez-tez darıxır, öz Yaradanlarına bənzədikləri üçün ondan qurtulmağın yollarını arayırdılar. İnsanlar öz tanrılarına oxşamışdılar, amma bir fərq var idi: onların Umay Anası yox idi. Onların, sadəcə, Tanrıları var idi… O da insanlara öz oyuncağı kimi baxır, onları qayda-qanun sərhədləri içərisində saxlayır, düşüncələrini, istəklərini nəzərə almırdı. O insanların öz istədiyi kimi olmalarını arzulayırdı. Yəni… Tanrı Ülgənin başı “yaratmaq-yaratmaq” oyununa elə qarışmışdı ki, yaratdıqlarının başsız qalmasının fərqində belə deyildi.

Zaman keçdikcə insanlar öz Tanrılarını unutmağa başladılar. Gün gəldi ki, artıq onu heç tanımadılar da… Belə olduqda özlərinə yeni tanrı uydurmaq fikrinə düşdülər. Özlərində yeni kəşf etdikləri Yaratmaq duyğusuna sarıldılar.  Nəfslərinə sahib çıxa bilmədilər; bir-birlərinə düşmən kəsildilər; müharibələr, xəyanətlər, haqsızlıqlar etdilər; təbiəti məhv etməyə qalxdılar; hərə özünə torpaq sahəsi ayırıb onu genişləndirmək üçün bir-birini öldürməyə, hər cür ədalətsizlik etməyə başladı.

Bütün bunlar baş verdiyi zaman ölümsüz və hər şeyə qadir olan Tanrı öz məqamında oturub fərqli dünyalar yaratmaqla, kainatı genişləndirməklə məşğul idi. İnsanlar isə öz Tanrıları kimi içlərindəki sərhədsiz arzuları həyata keçirmək üçün bir-biri ilə yarışır, yeni güclər əldə edirdilər. Artıq dünya öz məhvərindən çıxmış, idarəolunmaz hala gəlmişdi. Gözü, sadəcə, öz arzu və istəklərini görən Tanrı yaratdığı insanlarından xəbərsiz yaşadığı müddətdə bəndələri onu axtarmaq, ona çatmaq üçün çox yollar adladı, inkişaf etdi, yeni icadlar ərsəyə gətirdilər. Qövmlərə, tayfalara, millətlərə, dinlərə, dövlətlərə bölündülər. Qana susadılar, Şeytanın təklif etdiyi şəhvətin əsiri oldular. çünki bu darıxdırıcı, yeknəsək həyatda insanlara, sadəcə, Şeytan Erlik yardımçı ola bilirdi.

Bütün bu baş verənləri min illər idi ki, kənardan izləyən Umay Ana günlərin bir günü dözə bilmədi. Oğluna səsləndi:

– Ey Ülgənim, haralardasan?! Başın nəyə qarışıb belə? Niyə yaratdığın insanlara, dünyana nəzarət etmirsən? Xəbərin varmı ki, sənin taxt-tacında indi Şeytan Erlik oturub və bütün dünyaya meydan oxuyur?

Ülgən cavab verdi:

– Ana, sən nə danışırsan?! Mənim dünyam öz axarındadır, hər şey nəzarətim altındadır. Mən ən sevdiyim, ən etibar etdiyim elçimə – Qam Ataya onlara yol göstərmək üçün tapşırıq vermişəm. O, özündən sonra mənim adımdan danışacaq insanlar yetişdirməli, sirlərimi onlara anlatmalıdır. Şeytan mənim mülkümdə at oynada bilməz! – deyə Tanrı Ülgən yenə də yaratmaqla məşğul olduğundan başını qaldırmadan cavab verdi.

Umay ana həqiqətləri oğluna deməyə məcbur oldu. Ona görə də daha sərt şəkildə dedi:

– Sən heç bilirsən ki, insanlıq tarixində nə qədər tanrılar, boqlar, qadlar, allahlar uydurulub? Amma insanlar yenə də sənə tapınıblar. Heç bilirsən ki, sənin adından nə qədər dinlər düzəldib? Bilirsən ki, insanlara ölümdən sonrakı dünyanınələrinsə müqabilində, az qala,  satırlar? Bilirsən ki, yüz iyirmi dörd min şəxs özünü insanlara sənin elçin kimi təqdim edib? Bunların əksəriyyəti Şeytan Erlikin mərifəti olsa da, bəziləri məhz sənin mənafeyini qorumaq üçün edilmiş hərəkətlərdir. Onlar özlərindən yeni fikirlər uyduraraq məhz səni qorumağa çalışıblar. Sən olmasaydın belə, onlar yenə də özlərinə tanrı icad edəcək, ona tapınacaqdılar. İndi də Səndən xəbərsiz olan insanlar özlərinə Tanrı uydurublar. Axı onlar sənə çata bilmirlər, sənin qapın onların üzünə bağlıdır. Elçilərin, dediyin sözlər, qoyduğun qaydalar dildən-dilə keçərək mənasını dəyişib. İnsan isə öz yaradanını axtarmaq, tapmaq istəyir. Ona görə də bir az bilgili, vicdanlı, ağıllı fikir eşidən kimi ona inanır, o fikrin arxasınca gedir.

Sən heç bilirsən ki, insanların əlində sənin adından yazılan nə qədər kitab var? Xəbərin var ki, insanlar yüzlərlə din arasında bölünüblər? Din uğrunda müharibələr aparır, o kitabların Tanrı kitabı olduğuna inanırlar? Heç bilirsən ki, sənin adından yazılan kitablarda qadın deyilən kutsal varlığın kişinin qabırğasından yarandığı yazılıb? Buna inanan insan oğlu min illərdir ki, qadını əzir, alçaldır? Hətta zaman olub ki, qadınlara “şeytan” deyib, diri-diri basdırıb və yandırıblar… Olsun ki, Erlikə ilk uyan məhz qadın olub… Amma bu səbəb vermir axı qadını şeytanın özü hesab edəsən… Axı sənin yaratdığın Erlik də kişi idi. Necə olur ki, Tanrını doğan ana – qadın kişi cinsindən bu qədər fərqləndirilir? Dışlanır və əzilir? “Ana haqqı, Tanrı haqqıdır”, – deməmişdimmi mən sənə?  Bilirsənmi ki, insanlar min illərdir, xüsusi mərasimlər, bayramlar təşkil edib heyvanları, insanları sənin üçün qurban kəsirlər? Hətta sənin şərəfinə xüsusi törənlər keçirərək adamları belə qruban kəsənlər, qanını sənə içirənlər olub? Xəbərin varmı ki, bu gün dünyada “ağa” və “qul” anlayışı hökm sürür? Güclülərin zəifləri parçaladığından xəbərin varmı? Bilirsənmi ki, artıq Yerdə insan üçün yaşam şərtləri ağırlaşıb? Təbiət öz gücünü itirib, dünya məhvə doğru gedir? Şeytan öz gücü sayəsində dünyaya tanrılıq edəcək  şəbəkələr qurub? Xəbərin varmı ki, insanlar özlərini millətlərə ayırıblar? Hər biri də özünü ali millət elan edib? Birinin digərinə ağalıq etdiyini necə, bilirsənmi? Axı sən insanları 9 budaqdan yaratmışdın… Onlara millət, cins, din fərqi qoymamışdın… Törən pozulub, Ülgən! Pozulub nədir, hətta tari-mar olub! Bunların günahkarı sən deyilsənmi? Niyə Şeytana bu qədər güc verdin? Niyə özünə belə bir rəqib yaratdın? Niyə onu dəfələrlə bağışladın? Nə idi axı sənin əl-qolunu bağlayan?! Mən bunu hələ də anlaya bilmirəm. Axı o gücü sənə verdiyim zaman: “Ona təkcə sən sahib olmalısan”, – demişdim. Sən o qədər təkəbbürlü, o qədər özündənrazı, qürurlu idin ki, elə zənn etdin, yaratdıqların sənə tapınacaq və heç kim sənə güc gələ bilməyəcək… Amma Şeytan bu gün sənin rolunu çox məharətlə oynayır. Sən isə başını qaldırıb mənə belə baxmağa zaman ayıra bilmirsən.

Tanrı Ülgənin də insan kimi tənqidə tabı yox idi… Bu qədər problemlər, bu qədər iradlar deyildiyi zaman əvvəlcə özünümüdafiəyə qalxdı, insanların başına gələnlərə yox, onların nələrə düçar olduğuna yox, məhz öz hissiyyatının tapdandığı məqama ilişib qaldı. Eynilə insan kimi… Çünki insana məhz Tanrı nəfəs vermiş, ona öz duyğularını yükləmişdi… Axı insan Tanrı Ülgənin darıxmaq hissindən yaranan oyuncaq, əyləncə vasitəsi idi. İnsan Tanrının özünüifadə forması idi! O öz bənzərini yaratmışdı!

– Mümkün deyil belə bir vəziyyət yaransın! Çünki mən hər şeyə nəzarət edirəm! Heç kim mənim iradəm olmadan heç nə edə bilməz! Heç kimdə belə bir cürət və cəsarət yoxdur! Mən öz nüfuzuma, öz bacarığıma əminəm! Mən yeri-göyü yaradanam, mən Tanrıyam! – deyə o hayqırdı.

Bu hayqırışdan yer-göy silkələndi, ildırımlar çaxdı, sular göyə yüksəldi, fırtınalar qopdu…

Bir qədər sonra Ülgən iki əli ilə başını tutub fikrə qərq oldu! Umay Ana isə onu bu acı həqiqətlər içində buraxıb varlıqdan yoxluğa çəkildi.

Kainat silkələndiyi həmin anlarda Ülgən sükuta dalmış, Umay Ananın həqiqət hayqırtısından sonra düşünməyə başlamış, etiraf edə bilməsə də, anlamış, bütün bunları necəsə nizama salacağı ilə bağlı qərar vermişdi. Ona görə də, bir anlıq da olsa, insanları eşitmək istəmişdi. Və bu istəklə də birdən-birə milyonlarla insanın səsini duymuşdu:

– Ey Yaradan, haradasan?!

– Ya Rəbb, kömək ol!

– Ya Allah, özün yet imdada!

– Ey Uca Tanrı, sən hər şeyə qadirsən…

Beləcə, qaçan da, qovan da Onu səsləyirdi. Kimisi bir tikə çörəyə görə, kimisi canını qurtarmaq üçün, kimisi üst-üstə gələn faciələrə görə, kimisi də əlindən alınmış xoşbəxtliyi görə… İnsanlardan bəziləri də qarşılaşdıqları haqsızlığa görə Tanrını qınayır, onu ittiham edirdlər.

Bu səslər Ülgəni dəhşətə gətirdi. “Necə ola bilər ki, mən indiyə qədər bu səsləri eşitməmişəm, eşitmək istəməmişəm?” – deyə o özündən soruşdu. “Bu necə dünyadır, bu necə insanlıqdır? Axı mən belə düşünməmişdim, hər yaratdığıma yaşam haqqı vermişdim…” – deyə fikirləşdi.

Ülgən qəfildən qərar verdi.  Yerə enmək, insanlara qarışmaq, onları tanımaq, deyilənlərin düz olub-olmadığını öz gözləri ilə görmək istədi. Amma… O hansı üzlə insanların qarşısına çıxacaqdı? Bax bunun fərqində deyildi.

* * *

Ülgən Tanrı Yerə insan cildində, otuz-otuz beş yaşlı gənc qiyafəsində endi. İnsanların arasında dolaşdı, müşahidə etdi, olanları anlamağa çalışdı. “Bunlar niyə ora-bura tələsirlər, görəsən, nə üçün bu qədər ora-bura gedib-gəlirlər, istəkləri nədir?” sualına cavab tapa bilmədi.

Əslində, o, yaratdıqlarının özü kimi ölümsüz olmadığını anlasaydı, hər şey aydın olardı. Axı insan üçün zaman anlayışı var idi… Zaman dəyərli idi…

Birdən qulağına ilahi bir səs gəldi. Eşitdiyi musiqi onu valeh etdi. Özü belə təəccübləndi yaratdığının gözəlliyinə…

Musiqi sədaları səmada elə süzülürdü ki, sanki bədəni ilə həmahəng idi. Ülgən qeyri-ixtiyari səsə doğru getdi. İnsanlar da onun kimi səsə doğru gedir, bir yerə toplaşırdılar. Ülgən açıq havada, qara pərdələrin qarşısında, bəyaz işıqların altında, dumanlar içində rəqs edən bir qız gördü. Rəqs o qədər məlahətli və həzin idi ki, adam ayağının altına belə, baxmağı unudurdu. Heç kim gözünü bu ağ geyimli, uzun boylu, qızılı saçlı, badam yesə, boylu görünəcək qızdan çəkə bilmirdi. Hər kəs sanki yerindəcə donmuşdu. Hamı rəqsi izləyirdi.

Əvvəlcə insanların səsə yığışdığını düşünən Ülgən artıq onların rəqsin və qızın gözəlliyinə tamaşa etdiklərini anladı. O, qıza tamaşa edə-edə qeyri-ixtiyari səhnəyə yaxınlaşdı və düz qarşısında dayanaraq bu gözəlliyi seyr etməyə başladı. Ülgən öz yaratdığına heyran olmuşdu.

“Bu nə səs, bu nə rəqs, bu nə gözəllik! Bütün bunları mənmi yaratmışam, bütün bunlar mənimmi əsərimdir? Əgər belədirsə, niyə özüm bütün bunlardan məhrumam?” – deyə düşündü.

Rəqqasənin əlləri havada qıvrılarkən saçları sanki Ülgənin üzünü oxşayırdı! Bundan valeh olan Ülgən bir anlıq hər şeyi unutdu və qızı götürərək öz məqamına çəkilmək istədi. O, gözlərini qırpmadan qıza baxdı. Bir anlıq onların baxışları toqquşdu. Ağ geyimli gözəl yerindəcə donub qaldı… Sonra ikisi də gülümsədi. Ülgən öz baxışları və gücü ilə qızı özünə aşiq etdi. Sevgi duyğusunu yaradan Tanrı belə, bu duyğunun necə yaşandığının fərqində deyildi.

Beləcə, rəqs bitdi, alqışlar göyə ucaldı. Sonra işıqlar söndü və qız səhnənin arxasına keçdi. Hər kəs dağılışdı, amma səhnənin önündə yerindəcə donub qalan Ülgən bu gözəl duyğudan qopa bilmədi. O, sakitcə dayanıb hələ də səhnəyə baxır, elə bil yenə də qızı seyr edirdi.

Bir müddət sonra qız ona doğru gəlib salam verdi. Gözlərində qızın izini qoruyan Tanrı Ülgən düşündü ki, görəsən, belə bir gözəlliyi necə yaradıb və bundan niyə xəbərsizdir? O özünü məzəmmət etdi.

Sonra onlar qızın təklifi ilə birlikdə gəzişməyə başladılar.

– Deyəsən, buralara yadsınız. Birinci dəfədir, gəlirsiniz bura, elədir? – qız soruşdu.

– Hə, çox təəssüf ki, birinci dəfədir, – Ülgən cavab verdi.

– Haralardan gəlib, haralara gedirsiniz? – qız yenə də nazlı-nazlı sükutu pozdu.

– Sənin olmadığın yerlərdən, tanımadığın yerlərdən gəlirəm.

Qız bunun bir iltifat olduğunu düşünərək gülümsədi.

Onlar bir qədər də səssiz-səmirsiz dolaşdılar. Birdən Ülgən öz ətrafında qəribə bir enerji hiss etdi. İstilik gəldiyini duydu. Qızın əlinə yaxın olan əli sanki od tutub yandı. Yanağı istidən pörtdü. Tanrı: “Lənət şeytana”, – deyib fikrini cəmləməyə çalışdı. Sonra ikisi də güldü. Gülmə səbəbini, sadəcə, onların hər biri özü bilirdi.

Artıq Ay öz şüalarını dənizin üstünə salmışdı. Suda üzən işıqlar göz qamaşdırırdı. Xəfif yel əsirdi. Onlar sakitcə daşların üstündə oturub səmaya baxırdılar. Tanrı kainatın böyüklüyünə, ulduzların parıltısına tamaşa edə-edə təəccüblənmirdi, amma qızın alma kimi gözləri onu dəli etmişdi. Baxmaqdan doymur, özündən ixtiyarsız gülümsəyirdi.

Qız da özündə deyildi. Necə olduğunu, niyə olduğunu bilmədən Ülgənin qarşısında təslim olmuş, özünü onun ixtiyarına vermişdi.

Qız onun əlindən tutub başını gənc, yaraşıqlı, müdrik görünüşlü Ülgənin çiyninə qoydu. Sanki min illərin həsrətini çıxarırdı. Sonra qəfildən yerindən durub Tanrının əlindən yapışdı:

– Rəqsi sevirsənmi? – soruşdu.

Sözsüz ki, Ülgən cavabı “bəli” oldu. Qız: “Gəl gedək” – deyərək Ülgəni, gecədən xeyli keçməsinə baxmayaraq, hələ də dəniz kənarında əylənən, rəqsdən özünü itirən gənclərin olduğu yerə apardı. Onlar topa-topa, əllərində şərab işıqların altında oyanıyır, öpüşür, şənlənirdilər.

Qız hərəsinə bir badə şərab götürdü. İçməyə başladılar. Qız arada Ülgənin qulağına nəsə deyir, rəqsə dəvət edirdi. Ülgən isə məst olmuş şəkildə ətrafı seyr edirdi. Bir neçə badə içəndən sonra şərabın sehri ilə artıq o da gənclərə qoşuldu və qızılı saçlı qızla rəqs etməyə başladı. O bu sərbəstliyinin məhz sehrli içkidən olduğunun fərqində idi. “Axı mən bu cür məstedici maye yaratmamışdım. Deməli, insan ona verilən ağıldan bu cür yararlanıb”, – deyə ağlından keçirdi. Və öz-özünə yaratdığının bu cür zəkalı olduğu ilə qürurlandı da.

Düşüncəsi yerində olsa da, cismi onun sözünə baxmırdı. Ağlı və duyğuları bir-birinə yad idi. Ülgən bunu başa düşə bilmirdi: “Bu nə cür haldır ki, başqa cür düşünüb, başqa cür hərəkət edirəm?” O dərk edə bilmirdi ki, doğrudanmı, bunu da özü yaratmışdı? Axı bunları necə etmişdi? Bununla nə vaxt məşğul olmuşdu? Hansı eksperimentin nəticəsi idi bu sehrli su?!

Qəfildən hərəkətli musiqi dayandı, həzin və sakit bir səs yüksəldi. Bu zaman o, əllərini nazik və yumşaq parçanın üzərindən qızın belinə sardı və onlar birlikdə rəqs etməyə başladılar. Gözləri xumarlanan qız Tanrının gözünün içinə baxa-baxa onu elə zərif öpdü ki, Ülgən dodaqları ilə beyni arasındakı incə tellərin necə titrədiyini hiss etdi. Öpüş kimi gözəl duyğuya yad olan Ülgən bunu yenə də təkrarladı, bir dahab təkrarladı…

Sonra şərab içdi və dəfələrlə təkrarladı… Ülgən qızın onu dəniz kənarına, kimsəsiz bir yerə səslədiyini hiss edirdi. Yer üzünə nə üçün gəldiyini, hansı məqsədlərlə ayaq basdığını unutmasa da, çarəsizcə onun istədiklərini edir, onunla birlikdə, onunla eyni anda nəfəs alırdı. Çünki dodaqları o qədər mükəmməl bütövləşmişdi ki, Ülgən qızı öz cismində hiss edirdi. Vəhdəti-vücüd idilər.

Sonra qumsalda  elə sevişdilər, elə sevişdilər ki…  Ülgən öz tanrılığını unutdu. Bəli, o sevgini məhz belə yaratmışdı: ruh və cismin vəhdəti, iki insanın bir canda bütövləşməsi kimi…

Sonra durub gənclərin yandırdığı ocağın başına gəldilər. O, günəşin doğuşunu qızın dizlərinə baş qoyaraq izlədi. Necə yuxuya getmişdisə, heç xəbəri belə olmamışdı. Gözlərini açanda ağ və incə əllər saçlarında dolaşırdı…

Artıq onun ağlı və duyğuları birləşmişdi, birgə çalışırdı. Tanrı sanki yenidən doğulmuşdu. Hər halda, özünü belə hiss edirdi. Milyon illərin qayğısı, çalışqanlığı onu elə məhv etmişdi ki, bütün bu zövqlərdən məhrum olmuşdu! Bu böyüklükdə kainatı yaradan, ona sahib olan Tanrı Ülgən sanki birinci dəfə idi ki, yaratdıqlarının fərqinə varırdı. Dincliyin nə olduğunu, Sevginin nə olduğunu hiss edirdi…

Tanrı Ülgən ayağa qalxıb Günəşin doğuşunu ilk dəfə görən adamlar kimi çaşqn-aşqın ətrafa boylandı. Sonra yavaş-yavaş şəhərə doğru irəliləməyə başladı. Birdən yadına düşdü ki, Erliki tapmalı, onunla hesablaşmalı, insanların vəziyyəti haqqında ondan məlumat almalıdır. Elə bu düşüncələrlə addımlayırdı ki, yol kənarında qucağında balaca bir uşaqla dayanmış dilənçi qadına rast gəldi. Qadın xəstə körpəsini göstərərək gəlib-keçəndən yardım dilənirdi.

– Övladım anadan kor doğulub… Sizi and verirəm Yaradana, kömək edin, müalicəyə gücüm çatmır, – deyə qadın məsum bir şəkildə yalvarırdı.

“Necə olur bu? Niyə mən körpənin dünyaya kor gəlməsinə izn vermişəm?! Necə olub ki, bu, diqqətimdən yayınıb?! Axı Umay ana buna izn vermirdi. O ki həmişə körpələrin doğulmasını öz nəzarətində saxlayırdı. Bu ananın nə suçu var ki, onu belə bir əzaba düçar etmişəm? Bəs bir gün bu qadın ölsə, onda uşağın taleyi necə olacaq?” – deyə Ülgən öz-özünə düşündü. Amma nə qədər düşündüsə, yenə də bu hərəkətinin səbəbini anlaya bilmədi.

“Ax, Şeytan Erlik, ax! Bütün bunlar sənin əməllərindir! Sənin! Hələ gör bu çarəsiz qadın necə də məni səsləyir, necə də mənə olan ümidini itirməyib…”

Vicdan duyğusunun oyanması onu daha da incitdi. Ülgən “ümid” adlı bir hissi yaratdığına görə sevinsə də, bunun o qədər uğurlu bir kəşf olmadığına qərar verdi. Axı ümid yalnız çarəsizlərin dadına çatan hiss idi.

Ülgən bu mənzərəni yaddaşına köçürərək yoluna davam etdi. Hara və niyə getdiyini heç özü də bilmirdi. Bir qədər sonra susadığını hiss etdi. Gözünə bir restoran sataşdı və o elə ilk gördüyü masadaca əyləşib su istədi.

Bu vaxt sağında oturan iki nəfərin mübahisəsini eşitdi. Bir də gördü ki, onlar əlbəyaxa olub savaşırlar. Və… Birdən ayıldı ki, onlardan biri yemək bıçağı ilə digərinin boğazını kəsdi. Hər yer qan gölünə döndü. Uşaqlar, qadınlar qorxudan ora-bura qaçışdılar.

Qatili birtəhər tutdular. O, etdiyinə görə peşiman deyildi və uca səslə deyirdi:

– Kimsə mənim dinimə dil uzada bilməz! İsa Tanrının oğludur!..  Varsa da, yoxsa da, tək bir din var. O da xristianlıqdır! Bütün dünya Tanrının tək oğluna sayğılı olmalı, kitabına sitayiş etməlidir!

Qarşı tərəfdən ölənin dostlarından biri ona cavab verdi:

– Dünyanın sahibi Mehdi əlzaman zühur edəcək, dünya hökmranlığını bərpa edəcək! Ələhəmdülillah, hər kəs müsəlman olacaq. Siz Şeytanın əsiri olmusunuz, Şeytan sizi ram edib.

Ülgən bunları eşitdikcə anasının narazılığının və xəbərdarlığının səbəbini anlayırdı. Dünyanın heç yaşanılacaq vəziyyətdə olmadığı qərarına gəlirdi. Demək ki, anası haqlı idi və bütün bunların birbaşa suçlusu Ülgənnin özü sayılırdı. Gör necə bir toplum yaratmışdı… Bu necə idarəçilik idi, necə nəfs idi, necə bir hərislik duyğusu idi insanlara yükləmişdi?

Ülgənin beynində ildırımlar çaxdı. Bu vəziyyətdən necə çıxacağı ilə bağlı heç bir fikri yox idi. Görəsən, bu qədər əziyyətdən sonra sevə-sevə qurub-yaratdığı bu xanimanı bir göz qırpımındaca məhv etməli idimi? Yox, bu, mümkün deyildi. Çünki O öz şah əsərini sevirdi. Axı milyon illərdir gözünü qırpmadan, başını yuxarı qaldırmadan onu yaratmaqla məşğul olmuşdu… Bu gözəlim dünyanı qurmuşdu. İndi onu necə dağıda bilərdi? Bu dağılmanı necə görməzdən gələ bilərdi? Bir də Tanrının işi yaratmaq idi… O indi necə dağıtmaqla məşğul ola bilərdi?!

Ülgən sanki depressiyaya düşmüşdü. Beyni işləmirdi. İçindəki qəzəbi çox çətinliklə ram etməyə çalışırdı. O özünü təmkinli olmağa çağırır, çıxış yolunu tapacağına ümid edirdi. Axı o Yaradan idi. Məsələn, istəsə, insanlıq adına yendən barış yarada bilərdi… O bunu bacarardı və yeganə təsəllisi də elə bu idi…

“İsa kimdir, Mehdi kimdir? İnsanlar bunları necə uydurublar? Axı mənim yeganə məhrum olduğum duyğu atalıq duyğusu idi… Bu necə ola bilərdi ki, mənim oğlum olsun? Mehdi nə vaxtdan zamanın sahibi olub? İnsanları buna kim inandırıb? Kim uydurub bütün bunları?”

Ülgən düşünə-düşünə özündən asılı olmayaraq, axşan olduğu yerə gəlib çıxdı. Amma nə o ecazkar musiqi var idi, nə rəqs edənlər, nə də gözəl rəqsi ilə onu məftun etmiş qız… Tanrı bir anlıq özünü boşluqda hiss etdi… Gözü qızı axtardı. Axı o burada olmalı idi.

“Axı mən niyə ondan soruşmadım ki, səni harda görə bilərəm? Deyəsən, aşiq olmuşam”, – düşündü və gülümsədi. Sonra da fikirləşdi ki, yaratdığına aşiq olmaq ona xas xasiyyətidir… Buna təəccüblənmək lazım deyil. Niyə də olmasın?! Dünya onun şah əsərdirsə, bu gözəl qız da onun şah damarı ola bilər…

Birdən darıxdığını hiss etdi. Ogünkü unudulmaz gecəni xatırladı. Necə rahat olduğunu düşündü. “Bu nə qarışıq duyğulardır belə, mən yaşayıram? – deyə özünə sual verdi. – Dünya qalıb bir yana, gör mən nəyin dərdini çəkirəm? Sadə bir qızın. Yəni bu qədərmi sadəlövhəm?”

Deyəsən, o, Yerin özündə müəyyən dalğalar yaratdığını, insanın bu dalğalardan çıxa bilmədiyini unutmuşdu. İndi isə özü də bu dalğaların içində idi və artıq insan kimi düşünməyə başlamışdı. Bu qədər faciənin içində o qızın dodaqlarını, incə belini, üzünə toxunan saçlarını xatırlayır, yenidən hiss edirdi. Yaşadığı həzzi unuda bilmirdi. Bunun adı Sevgi idi, Tutqu idi. Böyük Yaradanın indiyə qədər heç vaxt yaşamadığı bir Duyğu idi.

O, son anda yaşadığı həzzi gözləri önünə gətirdi… Dejavü yaşandı. Ona elə gəldi ki, bu həzzi ikinci dəfə hiss edir. Çünki bu duyğu tam olaraq ona yad deyildi. Sanki bildiyi, nə zamansa hiss etdiyi bir duyğunun eynini hiss edirdi.

“Bəlkə də, düz deyirlər: İsa mənim oğlum olub. Amma bunu necə unuda bilərdim axı? Görəsən, insanlar niyə İsanın Tanrının oğlu olduğunu deyirlər? Yox, yox, bu, mümkün deyil, ola bilməz! Tanrı unutqan ola bilməz!”

“Tanrı unutqan ola bilməz” fikrinə özlüyündə güldü. Çünki çox yaxşı bilirdi ki, unutqandır. Çünki unutduğu o qədər şeylər vardı ki… Məgər yaratdığı Yeri, insanları min illərdir ki, unutmamışdımı?!

Ülgən bu düşüncələr içərisində dəniz kənarına gəlib çıxdı. Burada gənclər yenə də əylənirdilər. Başgicəlləndirici musiqinin təsirindən özlərini itirmişdilər. Ülgənin gözləri onların arasında qızılı saçlı qızı axtardı. Hər sarı saçlı qızın üzünə baxdı. Amma tapmadı, qız yox idi…

Və bu dəfə ayaqları onu sevişdikləri məkana – qumsala gətirib çıxardı. Qız burada idi. Ayaqlarını suya salıb dalğaların gətirdiyi köpüklərlə oynayırdı. Tanrı heç nə demədən, sakitcə onun yanında əyləşdi. Ay işığında qəmgin baxışlarla uzaqları seyr edən qızın çöhrəsində sanki işıq yandı. O, Ülgənə sarılıb ağladı:

– Səni bir də görə bilməyəcəyimi düşünmüşdüm. Axı mənim Tanrım, mənim sahibim olmusan. Dünəndən sonra dünyanı sənsiz təsəvvür edə bilmirəm. Sanki möcüzəsən. Məni məndən almısan. Sanki yarandığım gündən ancaq səni axtarmışam. Əvvəllər ruhumda həmişə kədər hiss etmişəm. Amma indi bütövləşmiş kimiyəm. Bircə günün içində bunun necə belə olduğunu təsəvvür edə bilmirəm. Məni buraxma, yalvarıram sənə! Kimsən, nəçisən, hardan gəlib, hara gedirsən, bilmirəm. Amma məni buraxma.

Ülgənin ilk gördüyü azad ruhlu qızdan əsər-əlamət qalmamışdı. Qız artıq onun köləsi kimi davranırdı. Düzdür, bu, Ülgənin xoşuna gəlirdi… Amma qıza aşiq olma səbəbi bu deyildi axı… O, qızın sərbəst gülüşünə, azad rəqsinə aşiq olmuşdu. Çünki bu duyğular ona yad idi. Onları heç vaxt yaşamamışdı. İndi isə qızın göz yaşları onu özünü Tanrı kimi hiss etməyə vadar edirdi.

Ülgən qızın göz yaşlarını silib gözlərindən öpdü. O, artıq öz dərdlərini, problemlərini unutmuşdu. Qıza təsəlli olmaq istəyir, amma bunu necə edəcəyini təsəvvür belə edə bilmirdi.

Nədənsə, qız da qəlbən Ülgənin dərin kədərə büründüyünü hiss edir, sükutunun və kədərinin səbəbini öyrənməyə can atırdı. Söhbətə hardan və necə başlayacağını müəyyən etməyə çalışır, amma bacarmırdı.

Birdən Ülgən hiss etdi ki, sanki içində başqa bir adam var. Elə bil ruhunda iki şəxs yaşayır. Biri görünən, biri isə lap dərinliklərdə gizlənən “mən”. Görünən onun ağlı, məntiqi idi. İçindəki isə ruhu, “mən”i… O nə qədər özlüyündə: “Mən Yerə Şeytanı tapmağa və ona dərs verməyə gəlmişəm”, – desə də, ikinci “mən”i ona imkan vermir, qızla vaxt keçirməyin nə qədər gözəl olduğunu pıçıldayırdı.

“Sən yaratdığına aşiq olmusan! Xoşbəxtliyin də buradadır. Ona sarıl, ondan uzaqlaşma! Həqiqətin budur, gerçəklik budur! Nə vaxta qədər özünü yox, başqalarını düşünəcəksən?! İstədiyini yaşa. Məgər onunla olanda xoşbəxt deyildinmi? Məgər ona toxunanda başqa nəsə düşünə bilirdinmi? Yox, etiraf et! Ona görə də Anı yaşa!”

İçindəki bu “mən” Tanrını iki yol arasında qoymuşdu.

“Axı bu necə ola bilər? Niyə insan bu cür ikiüzlüdür? Niyə bu fikirlərin ikisini də mən eyni anda ağlımdan keçirirəm? Niyə tək deyiləm, vahid deyiləm? Axı bu ikililik insanı məhv edə bilər… Onlar bu duyğularla necə başa çıxırlar, görəsən? Onunla necə yaşayırlar? Bir özləri üçün, bir də başqaları üçün yaşamaq nə qədər də çətindir… Çətinlik bir yana, eyni zamanda da səmimiyətdən uzaqdır… Axı mən təkəm və yaratdıqlarım da bir-birnə heç bənzəmir. Yoxsa bütün məsələ duyğulardadır? Bəlkə, mən duyğuları yaradanda onları yanlış kodlaşdırmışam? Hamıda eyni cürmü olur bu?” – deyə Ülgən özünə çoxlu suallar verdi. Amma eyni zamanda da qızın əllərini tumarladı.

Görəsən o, bütün bunları qıza necə deyə bilərdi?

“Mənim başqa, daha ümdə işlərim var… Şeytanı tapıb onunla hesablaşmalıyam. Mən səni sevə bilmərəm, çünki daha ali mqəsədlərim var. İnsanlar bilsə ki, Tanrıyam və gəlib bir qıza aşiq olmuşam, heç bilirsən, mənə nə deyərlər?  O zaman birmənalı şəkildə Tanrı olduğuma inanmazlar… Məndən üz döndərərlər”.

Birdən Ülgən yenə gülümsədi. Bayaqdan sakitcə onu izləyən qız söhbət etməyə bəhanə axtarırmış kimi soruşdu:

– Niyə güldün?

Ülgən gülümsəyə-gülümsəyə başını buladı və heç nə demədi. Çünki etdiyi hərəkətin izahı yox idi. Əgər səbəbi bilsəydi, qız ona lağ edə, “Sən necə Tanrısan?” – deyib gülə bilərdi. Hətta deyərdi ki, Tanrımız sənsənsə, lənət olsun bu dünyaya.

Qız çox israr etsə də, Ülgən gülümsəməsinin gerçək səbəbini demədi… Amma çarəsiz qalıb özündən başqa bir şey uydurdu: elə qəşəng yalan danışdı ki, sonda özü də dediklərinə inandı.

– Fikirləşdim ki, görəsən, birdən mən Şeytan olsaydım və sən də bunu bilsəydin, nə edərdin?

Qız dedi:

– Qətiyyən inanmazdım… Çünki… Əgər sən şeytansansa, onda bəs mən kiməm?

Qız bunu elə ciddi-ciddi dedi ki, Ülgən, az qala, inanacaqdı. Onlar bu sözə birlikdə gülüşdülər. Amma şübhə qəfildən onun içini yeməyə başladı. Bəlkə, elə, doğrudan da, şeytan məhz bu qızdır, bilərəkdən yoluna çıxıb.

– Sən Şeytan ola bilməzsən axı… – o dedi.

– Niyə ki? Şeytan məgər həmişə pis işlərlə məşğul olmalıdır?

– Şeytanın xisləti bu deyilmi? Şeytan Tanrsına belə üz çevirmiş varlıqdır, ondan insanlıq nə xeyir görə bilər ki?

– Mən belə düşünmürəm… Axı Tanrı da Şeytana böyük haqsızlıq edib. İllərdir ona xidmət edən bir varlığı torpaqdan yaratdığı insana baş əyməyə vadar edib… Məgər bu, Tanrının ədalətsizliyi deyilmi? Ona sadiq olan varlığı, yardımçısını, hətta ən sevdiyi birini, sağ əlini bu cür sındırmaq nə qədər düzgündür? Axı Tanrı özü sərhədsiz və əngindir. Bu qədər kainatı yaradan tanrıdırsa, o təkəbbürlü ola bilməzdi…

Tanrı təəccüb və şübhə dolu baxışlarla qıza baxdı. Ona qarşı sevgisi o qədər güclü idi ki, birbaşa sərt cavab verməkdən çəkindi. Əslində, içindəki “mən” ona dedi ki, qız haqlıdır. Amma Tanrı Ülgən öz “eqo”sunu yenə bilmədi, mübahisəni davam etdirdi:

– Axı bu, insanın anlaya biləcəyi həqiqət deyil. İnsan Tanrını necə başa düşə bilər? Tanrı Gücdür: nə istəsə, olar. Şeytan onun dediyini birmənalı qəbul etməli, ona baş əyməli idi. Nə olsun ki, Tanrı onu çox sevirdi, ona hörməti vardı? Axı onu da Tanrı yaratmışdı. Öz gücünü, sahib olduğu hər şeyi ona vermişdi. Bu, nankorluq deyilsə, bəs nədir?

– Amma gərək Tanrı da tanrılığını biləydi. O qədər sadiq mələyini zəif bir bəndəyə niyə dəyişirdi? Məncə, Tanrı Şeytanı sevirdi. Öz mələklərinin yanında güclü olduğunu sübut etmək üçün onu öz yanından qovdu. Elə olmasaydı, öldürər və insanları ikitirəlik arasında qoymazdı. Bütün güclərini onun əlindən alar, gücsüz buraxardı. Şəxsən mən həm ona sonsuz güc verib, həm də bütün problemləri o edibmiş kimi, günahlarını Şeytanın üzərinə atmağı Tanrıya yaraşdırmadım, – deyə qəhqəhə çəkdi.

Tanrı Ülgən söz tapa bilmədi. Özünə etiraf etməkdən isə çəkindi: qız haqlı idi. Özü o qədər çərçivə içərisində olmuşdu ki, sanki Şeytanın azadlığına, çılğınlığına, hətta dikbaşlığına belə sayğı duyurdu. Amma onu qovmasaydı, xanimanında üsyan qalxar, digərləri də onun üzünə durar, hər kəsin gözünə zəif görünərdi. O zaman Umay Anaya nə cavab verərdi? Ona görə də Şeytanı öldürmədi, yaşatdı: həm də özünün istəyib edə bilmədiklərini etməsinə heyranlıq duya-duya yaşatdı. Çünki Tanrını Ana doğmuş, şeytanı isə Tanrı yaratmışdı. Hərəsi öz taleyini yaşamağa məcbur idi.

– Axı Şeytan insanları yoldan çıxarır, qadağan olan hər şeyi onlara yaşadır. Onları hərisliyə sövq edir, etməyəcəkləri işləri gördürür. Bu isə dünya düzənini pozur.

– Düzən? Sən çox gülməlisən! Nə düzən? Hansı düzəndən danışırsan? Məgər dünyada düzən var? Hər yer xaosdur. Əgər düzən istəyirdisə, o zaman Tanrı insanı elə yaradardı ki, onlar robot olardı. Sadəcə, proqramlaşdırıldıqları kimi rəftar edərdilər. Amma Tanrı Ülgen özü insanı belə yaradıb. Sonra da Şeytan onu yoldan çıxardı demək düzgün deyil. Bir tərəfdən deyir, hər kəsə şüur, ağıl vermişəm, bir tərəfdən də deyir, alın yazısı, dünya düzəni, nə bilim nə… Şeytanın insanların qəlbinə girməsinə kim icazə verib? Yoxsa Tanrı yaratdığını sınamaq üçün virus və antivurusmu icad edib? Ha, ha, ha, nə qəşəng tapdım: antivirus…

Qız yenə də ciddiləşdi və sözünə davam etdi:

– Məncə, insan öz azadlığını, arzularını içində boğaraq süni həyat yaşayır. Məsələn, sənin nə üçün buralarda olduğunu bilmirəm. Bəlkə də, hansısa vacib bir iş dalınca gəlmisən, görməli olduğun çox önəmli işlər var. Bəlkə də, ailən, uşağın var. Amma məni görüb bağlandın. Hər işini kənara qoyub mənimlə olmaq istədin. Düzünü de, məgər mənimlə olanda özünü xoşbəxt hiss etmədin? Hər şeyi, bütün qayğılarını, düşüncələrini unutmadın?

– Hə, səni görəndən qəribə duyğular içindəyəm: kim olduğumu da, nə iş gördüyümü də unutmuşam. Yanında olmaq, səni dinləmək, səninlə olmaq istəyirəm. Əlindən tutmaq, vecsiz adamlar kimi yaşamaq istəyirəm.

– Bax elə mən də bayaqdan bunu deyirəm: sən məndən zövq alırsan, mənimlə xoş anlar yaşayırsan… Mən səni getdiyin yoldan döndərmişəm. Onda deməli, bu, şeytan əməlidir? Məgər bunu şeytan edir?

Tanrı susdu, cavab verə bilmədi. Qızın gözlərinin içində azdı, sanki gedəcəyi bütün  yollar birdən-birə yoxa çıxdı…

– Axı burada şeytanlıq nə var? Sən indi içindən keçəni yaşayırsan… Əslində isə, cəmiyyət üçün başqa cür yaşamalıydın. Əgər bunu şeytan edibsə, mən onu tanısaydım, təşəkkür edib bağrıma basardım. Çünki o, insanın azad ruhudur. Çünki mən səni görəndən xoşbəxtəm… Mən də bütün görməli olduğum işləri kənara qoymuşam… Qeyri-ixtiyari… Sənin yanında olmaq istəyirəm və bu an çox xoşbəxtəm. Bundan həzz alıram. Yaşasın Şeytan! Yaşasın xoşbəxtlik gətirən, sərhədləri dağıdan, arzuların gerçəkləşməsinə dəstək verən Şeytan! Yaşasın! Dünya var olduqca yaşasın! Mən hətta buna görə Tanrıya da minnətdaram: yaxşı ki o, Şeytanı yaradıb və yaşadır!

Bunu deyən qız Ülgənin əlindən tutub dənizə tərəf qaçmağa başladı. Elə çılğın və xoşbəxt idi ki, Ülgən bu mənzərəyə lap mat qalmışdı. Ona Şeytan deməyə də dili gəlmirdi.

“Əgər doğrudan da, bu Şeytandırsa…  Mən necə gözəl Şeytan yaratmışam”, – deyə Tanrı düşündü və gülümsədi. Sonra da qıza qoşulub yarandığı suların qoynuna doğru qaçdı…

* * *

Həmin gün səhəri Tanrı öz xanimanına çəkildi. Yerdən əlini üzdü, idarəçilikdən imtina etdi. Yeri Şeytanla baş-başa buraxdı. Onu axtarmaqdan da vaz keçdi. Bəlkə, tapmaqdan qorxdu, bəlkə, üz-üzə gəlib daha ağır ittihamlar eşitməkdən çəkindi, bilinmir… Bəlkə də, ona haqq verdi, öz yaratdığı ilə qürurlandı… Dərk olunmur… Amma səbəb hər nə idisə, bunu özü də anlamadı. Çünki yaratdıqlarına hökm edə bilməyəcəyini gördü. İnsanın artıq çox inkişaf etdiyini, hətta Tanrı qədər yaradıcılığa sahib olduğunun fərqinə vardı. Ona görə də insanlığı öz yalanları ilə baş-başa buraxdı. Düşündü ki, qoy onlar öz uydurduqları tanrılarla və Şeytanla birlikdə xoşbəxt olsunlar.

“Onların düzənini pozmaq olmaz. Şeytan dünyanı məndən daha yaxşı idarə edir… Qoy belə də davam etsin”.

Bu, Tanrının, bir növ, özünüdərki, özünükəşfi idi.

“İnsana bu qədər geniş imkanları verib onu cilovlamaq düzgün deyil. Yaratdıqlarım mənim etdiyim səhvləri təkrarlayırlar. Mənsə tənhalığa çəkilirəm, özümə sığınıram… Çünki nə mən onları başa düşürəm, nə də onlar məni başa düşə bilirlər… Heç bilməyəcəklər… Çünki artıq gecdir…”

Amma…

Tanrının beynini yenə də bir sual məşğul edirdi:

“Görəsən, o qız Şeytan idimi?”

Monteneqro, Tivat,

07.07.2023

Məktəblərin birgə maliyyələşmə modelinə keçidi təhsildə keyfiyyətin yüksəldilməsi, valideynlərin seçim imkanlarının genişləndirilməsi və dövlət xərclərinin daha səmərəli idarə olunması baxımından mühüm mexanizm kimi dəyərləndirilir. Bu barədə Media25-ə açıqlamasında Hədəf Şirkətlər Qrupunun qurucu direktoru, dosent Şəmil Sadiq bildirib.

Təhsil texnoloqu qeyd edib ki,  birgə maliyyələşmə modelinin əsas mahiyyəti ondan ibarətdir ki, dövlət bir şagird üçün nəzərdə tutduğu təhsil xərcini birbaşa valideynə yönəldir və valideyn həmin vəsaiti istədiyi təhsil müəssisəsinə köçürmək hüququ qazanır.

Onun sözlərinə görə, bu model bir neçə mühüm məqsədə xidmət edir: dövlətin üzərindəki maliyyə yükünü azaltmaqla yanaşı, təhsilin keyfiyyətinin artırılmasına şərait yaradır, özəl təhsil sektorunun inkişafını stimullaşdırır və orta, eləcə də aşağı gəlirli ailələrin keyfiyyətli təhsilə çıxış imkanlarını genişləndirir.

Dosent Şəmil Sadiq bildirib ki, hazırda ölkədə illik ödənişi 3 000 manatdan 30 000 manata qədər dəyişən məktəblər mövcuddur. Rəsmi qiyməti 10 000 manata qədər olan liseylərin ortalama real ödənişi isə müxtəlif endirim və güzəştlər səbəbilə adətən 6–8 min manat civarında olur.

O, nümunə olaraq qeyd edib ki, Hədəf Liseylərində 9–11-ci siniflər üzrə illik ödəniş bölgədən asılı olaraq 5–6 min manat təşkil edir və bu məbləği ödəyən valideynlərin böyük əksəriyyəti varlı təbəqə deyil, orta təbəqə nümayəndələridir.

Şəmil Sadiq diqqətə çatdırıb ki, 6–8 min manat illik ödəniş aylıq hesabla təxminən 600–700 manat deməkdir. Aylıq gəliri 1500–2000 manat olan və övladının təhsilini prioritet hesab edən valideynlər bu yükü öz üzərinə götürürlər. Onun fikrincə, bu da özəl təhsilin əsasən orta təbəqə üçün əlçatan olduğunu göstərir.

Ekspert vurğulayıb ki, əgər dövlət özəl məktəbdə oxuyan şagirdin bu məbləğinin 3–4 min manatını öz üzərinə götürərsə, orta və aşağı gəlirli ailələr üçün özəl məktəblər real alternativə çevrilər, özəl təhsil sektoruna maraq artar və sektor təşviq olunmuş olar. Eyni zamanda dövlət məktəblərində sıxlıq azalacaq, dövlət həm xərclərə qənaət edəcək, həm də nəticəyə fokuslanan daha səmərəli model qurmuş olacaq.

Şəmil Sadiq əlavə edib ki, bu yanaşma münasib qiymətli, lakin keyfiyyətli “ekonom məktəblərin” yaranmasına və inkişafına da ciddi təkan verə bilər ki, bu da uzunmüddətli perspektivdə ölkənin ümumi təhsil sisteminin güclənməsinə xidmət edər. Birgə maliyyələşmə modeli dünyanın bir sıra ölkələrində konkret mexanizmlər əsasında müzakirə olunub və tətbiq edilir. ABŞ-da dövlət müəyyən kateqoriyadan olan şagirdlər üçün təhsil xərclərinin bir hissəsini vauçer sistemi (dövlət xərcləri artıq məktəbə deyil, birbaşa şagirdə yönəldilir və valideynin seçim imkanı yaranır) ilə qarşılayır və valideynlər bu vəsaiti dövlət və ya özəl məktəbdə istifadə edə bilirlər. İsveçdə və Niderlandda dövlət büdcəsindən ayrılan vəsait hər bir şagird üçün eyni məbləğdə hesablanır və dövlətlə yanaşı özəl məktəblərə də yönəldilir. Çilidə isə bu model 1980-ci illərdən tətbiq olunur və özəl məktəblərin payının artmasına səbəb olub. Beynəlxalq təcrübə göstərir ki, birgə maliyyələşmə modeli aydın qaydalar və effektiv nəzarət mexanizmi ilə tətbiq edildikdə təhsildə keyfiyyət və seçim imkanlarını genişləndirir.

Tanınmış türkoloq alim, filologiya elmləri doktoru, professor Firudin Cəlilov Hədəf Liseyinin Nəsimi filialında “Turan Balabilgə Akademiyasının” üzvələrinə və liseyin balabilgələrinə “Qədim türk tarixi-Urmu nəzəriyyəsi” mövzusunda  ustad dərsi keçib.

Turan Balabilgə Akademiyasının “Tarix və Mədəniyyət” bölməsinin rəhbərləri Araz Vəlizadə və Abbas Abdulzadə əvvəlcə Firudun Cəlilovun həyatı və elmi fəaliyyətinə dair salyd-təqdimat ediblər.

Özünün müəllifi olduğu “Urmu nəzəriyyəsi” barədə məlumat verən Firudin Cəlilov bildirib ki, bu nəzəriyyəyə görə Urmiya gölü hövzəsi (Cənubi Azərbaycan) türklərin etnik, mədəni və dil baxımından ən qədim formalaşma mərkəzlərindən biri, hətta əsas ocağıdır. Urmu mədəniyyəti Yaxın Şərqin Azərbaycan ərazisində formalaşmış ən qədim mədəniyyətlərindən biri sayılır. Bu ərazilər minilliklər boyu türk tayfalarının (Manna tayfa birlikləri, saklar/iskitlər, oğuzlar, qıbçaqlar) əsas məskənlərindən biri olub. Urmu mədəniyyəti türk etnosunun formalaşmasında iştirak edən ən qədim yerli mədəni bazalardan, arxeoloji-mədəni komplekslərdən biridir və Cənubi Qafqaz-Anadolu-Mesopotamiya arasındakı mədəni körpü rolunu oynayıb.

“Urmu nəzəriyyəsi”nə görə, “Türklər yalnız Altay-Orta Asiyadan çıxıb” fikri yetərli deyil: Türk etnosunun formalaşması çoxmərkəzli olub. Bu mərkəzlərdən biri və bəlkə də ən qədimi Urmu bölgəsidir. Nəzəriyyədə türklərin yalnız Altaydan çıxması fikri təkzib edilmir, lakin vurğulanır ki, Altay türk dünyasının sonrkı siyasi mərkəzlərindən biridir, lakin ilkin və yeganə vətən deyil.

Ustad dərsində balabilgələrin Urmu gölü ətrafında  qədim  sənətkarlıq, ticarət, toponimlər, etnonimlərlə bağlı sualları cavablandırılıb, izah və iqtibaslar verilib, Azərbaycan dilinin və əlifbasının tarixi, dilimizin saflığının qorunması mövzularında təqdimatlar edilib.

Qeyd edək ki, “Turan Balabilgə Akademiyası” Birinci Türkoloji Qurultayın 100 illiyi ərəfəsində-2025-ci il dekabrın 5-də Hədəf Liseyində təsis edilib. Akademiya hazırda 6 bölmə üzrə fəaliyyət göstərir. Üzvlər üçün ardıcıl olaraq görkəmli alim və mütəxəssislərin iştirakı ilə elmi araşdırmalar və ustad dərsləri təşkil edilir.

Hədəf MEDİA

Yanvarın 5-də yerli televiziya kanallarına verdiyi müsahibədə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin səsləndirdiyi fikirlər Azərbaycan dilinin bu günü və gələcəyi ilə bağlı strateji mahiyyət daşıyan mühüm çağırış kimi qiymətləndirilir.

Dövlət başçısının dilə nəzarət, yad təsirlərin qarşısının alınması və milli dilin saflığının qorunması ilə bağlı mövqeyi cəmiyyətdə dil siyasətinin daha çevik və operativ mexanizmlərlə həyata keçirilməsinin vacibliyini bir daha gündəmə gətirib.

Mövzu ilə bağlı Bizim.Media-ya açıqlama verən filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Şəmil Sadiq bildirir ki, Prezidentin bu müsahibəsi əslində dövlətin dil siyasətində yeni mərhələyə keçidin anonsudur:

“Prezident İlham Əliyevin dil məsələsi ilə bağlı səsləndirdiyi fikirlər açıq şəkildə göstərir ki, artıq mövcud vəziyyətlə barışmaq olmaz. Dil siyasəti hadisələrə sonradan reaksiya verən yox, prosesi qabaqlayan bir mexanizm üzərində qurulmalıdır.”
Onun sözlərinə görə, hazırda Azərbaycan dilinə daxil olan yeni söz və terminlərin rəsmi status alması uzun illər çəkir. Bu isə cəmiyyətdə yazılış, tələffüz və işlənmə ilə bağlı ciddi qeyri-müəyyənlik yaradır:

“Bir termin əvvəlcə qeyri-rəsmi şəkildə danışıq dilinə keçir, sonra mediada müxtəlif formalarda işlədilir, uzun müddət mübahisə doğurur və yalnız illər sonra lüğətlərə düşür. Bu proses bitənə qədər isə cəmiyyətdə dil xaosu yaranır.”

Şəmil Sadiq vurğulayır ki, müasir dövrdə düzgün dil siyasəti belə olmamalıdır:

“Əslində yeni söz məişət dilinə, mediaya və ya elmi üsluba daxil olan anda onunla bağlı aydın və rəsmi mövqe ortaya qoyulmalıdır. Ya həmin anlayış üçün Azərbaycan dilində qarşılıq təklif edilməli, ya qardaş türk dillərindəki uyğun variant seçilməli, ya yeni söz yaradılmalı, ya da termin olduğu kimi qəbul edilərək yazılış və tələffüz qaydası dərhal ictimaiyyətə açıqlanmalıdır.”

Ekspert bu ehtiyacı nəzərə alaraq dövlət dəstəyi ilə Operativ Dil Mərkəzinin yaradılmasını zəruri hesab edir. Onun fikrincə, belə bir qurum ölkənin aparıcı dilçi alimlərindən, terminoloqlardan, yazıçılardan və ədəbiyyatşünaslardan ibarət olmalı, müntəzəm şəkildə toplanaraq dilə daxil olan yenilikləri müzakirə etməlidir:

“Ən vacib məqam qərarların vahid və mötəbər mənbədən açıqlanmasıdır. Belə olduqda nə media, nə müəllim, nə də vətəndaş tərəddüd içində qalmaz, dil mühitində pərakəndəlik və gərəksiz variant bolluğu yaranmaz.”

Şəmil Sadiq bu sahədə beynəlxalq təcrübəyə də diqqət çəkir və qardaş Türkiyədə fəaliyyət göstərən Türk Dil Kurumunun modelini nümunə göstərir:

“Türk Dil Kurumu yeni terminlərlə bağlı operativ qərarları ilə tanınır. ‘Selfie’ sözü yayılmağa başlayanda qısa müddətdə ‘özçekim’ qarşılığı təklif edildi və rəsmi şəkildə elan olundu. Nəticədə termin həm mediada, həm də gündəlik dildə sürətlə qəbul edildi.”

Prezident İlham Əliyevin müsahibəsində səsləndirdiyi “Bəzən bilərəkdən, bəzən bilməyərəkdən dilimizə daxil olan xarici kəlmələr dilimizi zənginləşdirmir” fikrini xatırladan dosent bildirir ki, çevik və səlahiyyətli bir qurum olarsa, bu cür proseslər nəzarətsiz qalmaz.

Şəmil Sadiqin qənaətinə görə, dil canlı orqanizmdir, amma bu, onun özbaşına buraxılması demək deyil. Xüsusilə dövlət dili statusu daşıyan bir dil strateji idarəetmə tələb edir. Operativ Dil Mərkəzinin yaradılması Azərbaycan dilinin müasir çağırışlara uyğun inkişafı, terminoloji sabitliyin qorunması və cəmiyyətin dil məsələsində düzgün istiqamətləndirilməsi baxımından artıq seçim yox, zərurətə çevrilib.

Qeyd edək ki, mövzu ilə bağlı rəami media orqanı olan “Xalq qəzeti”ndə Şəmil Sadiqin “Azərbaycan dilinin saflığının qorunması milli məsələdir” sərlövhəli geniş məqaləsi dərc edilib.

İstər ötən il noyabrın 3-də Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının 80 illik yubileyinə həsr olunmuş tədbirdə, istərsə də yanvarın 5-də yerli televiziya kanallarına verdiyi müsahibəsində Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin  səsləndirdiyi fikirlər Azərbaycan dilinin bu günü və gələcəyi ilə bağlı aydın istiqamət göstərən strateji çağırış, daha doğrusu, dövlətin dil siyasətində yeni mərhələyə keçidin anonsu idi.

Prezidentin jurnalstlərə müsahibəsində “Dil insanları birləşdirir, xalqı vahid cəmiyyətə çevirir. Dil dövlətçiliyimizin atributlarından biridir – bayraq, gerb və himn kimi. Biz bütün dövrlər ərzində dilimizi qorumuşuq və bu gün danışdığımız Azərbaycan dili bizim ulu babalarımızın danışdığı dildən fərqlənmir. Bu, böyük nailiyyətdir. Bizim dilimiz zəngindir, melodikdir və hər bir ifadəni özündə əks etdirə bilir,”-fikri  Azərbaycan dilinin milli birliyin, dövlətçiliyin əsas atributu və xalqın kimliyinin ayrılmaz hissəsi olduğunu vurğulamaqla bərabər, dil məsələsini sırf mədəniyyət və ya filologiya mövzusu olmaqdan çıxarıb milli təhlükəsizlik, dövlətçilik və strateji davamlılıq müstəvisinə daşıyır. Bu yanaşma açıq şəkildə göstərir ki, dilin qorunması artıq yalnız alimlərin, müəllimlərin və ya ədəbiyyat adamlarının işi deyil; bu, dövlətin və cəmiyyətin ortaq məsuliyyət sahəsidir.

Digər bir mühüm məqam isə dövlət başçısının yerli televiziya kanallarına müsahibəsində Azərbaycan dilinin saflığı ilə bağlı narahatlığını açıq və qətiyyətli şəkildə ifadə etməsi oldu. Prezident bu məsələyə emosional yox, strateji prizmadan yanaşaraq açıq şəkildə xəbərdarlıq etdi ki, dilə səhlənkar münasibət milli varlığın özülünü zəiflədir. Dövlət başçısının bu fikirləri xüsusilə diqqət çəkir:

“Xarici kəlmələr dilimizi pozur, zənginləşdirmir və milli kimliyimizi də sarsıdır – damcı-damcı, yavaş-yavaş. Bəlkə də biz bunu hiss etmirik, amma bu proses davam edir. Dil əldən gedəndən sonra milli kimlik də gedəcək, ondan sonra dövlətçilik də gedəcək. Ona görə Azərbaycan dilini qorumaq hər birimizin vəzifəsidir.”

Bu sitat Prezidentin mövqeyini son dərəcə aydın şəkildə ortaya qoyur: söhbət sadəcə dil estetikası və ya üslub təmizliyindən yox, milli kimliyin və dövlətçiliyin qorunmasından gedir. Prezident bununla cəmiyyətin qarşısına sadəcə problem qoymur, eyni zamanda məsuliyyət bölgüsünü də açıq şəkildə müəyyənləşdirir. Yəni məsələ yalnız “narahatlıq ifadəsi” ilə bitmir; bu, konkret addımların, sistemli dəyişikliklərin və institusional qərarların tələb olunduğu bir çağırışdır. Bu çağırışdan sonra müxtəlif qurumlarda müzakirələrin başlanması, təkliflərin səsləndirilməsi təqdirəlayiqdir. Bəli, dilin statusu, tədris həcmi, terminoloji siyasət və yanaşma fərqləri bu çağırışın mahiyyətinə uyğun şəkildə yenidən nəzərdən keçirilməlidir.

Azərbaycan dilinə sahib çıxmaq hər bir vətəndaşın vazkeçilməz mənəvi borcudur. Elə bu səbəbdən də mən bir müəllim olaraq, bu çağırışa cavab vermək üçün özümüzə sual etməyi zəruri sayıram: Biz bu çağırışa necə cavab verməliyik? Hansı addımları atmalıyıq? İllərdir yol verdiyimiz hansı səhvləri açıq şəkildə etiraf edib aradan qaldırmalıyıq?

Aşağıda irəli sürülən təkliflər məhz bu suallara cavab axtarışının nəticəsidir və məqsədi dövlət başçısının müəyyən etdiyi hədəflərə real və işlək mexanizmlərlə çatmaq cəhdidir.

1. Operativ Dil Mərkəzi: Zamanın sürətinə cavab verən dil siyasəti zərurəti

Müasir dünyanın əsas xüsusiyyətlərindən biri sürətdir. Texnologiya, süni intellekt, social media və qlobal kommunikasiya hər gün, hətta hər saat yeni anlayışlar, terminlər və sözlər yaradır. Lakin etiraf etməliyik ki, bu sürətə dil baxımından operativ cavab verə bilən institusional və işlək mexanizmimiz yoxdur.

Bu gün Azərbaycan dilinə daxil olan yeni sözlərin rəsmi status alması illərlə vaxt aparır. Bir termin əvvəlcə qeyri-rəsmi şəkildə danışıq dilinə keçir, sonra uzun müddət mübahisəli formada işlədilir, daha sonra isə bəlkə də illər sonra lüğətə düşür: necə yazılacağı, necə səslənəcəyi, qəbul olunub-olunmayacağı aydınlaşana qədər cəmiyyətdə ciddi çaşqınlıq yaranır. Halbuki müasir dil siyasəti reaktiv yox, proaktiv olmalıdır. Əslində olmalı olan budur: yeni söz məişət dilinə, mediaya və ya elmi üsluba daxil olduğu anda onunla bağlı aydın və rəsmi mövqe ortaya qoyulmalıdır. Ya həmin anlayış üçün Azərbaycan dilində qarşılıq təklif edilməli, ya qardaş türk dillərindəki uyğun variant seçilməli, ya yeni söz yaradılmalı, ya da həmin termin olduğu kimi qəbul edilərək yazılış və tələffüz qaydası ictimaiyyətə açıqlanmalıdır.

Bu məqsədlə dövlət dəstəyi ilə rəsmi şəkildə bir  Operativ Dil Mərkəzinin yaradılması zəruridir. Bu mərkəz ölkənin aparıcı dilçi alimlərindən, yazıçılarından, ədəbiyyatşünaslarından və terminoloqlarından ibarət olmalı, müntəzəm-həftəlik və ya aylıq toplantılar keçirməli, dilə daxil olan yeni sözləri müzakirə etməli və qəbul edilən qərarları operativ şəkildə cəmiyyətlə paylaşmalıdır.

Fikrimcə, belə bir qurumun əsas funksiyaları bunlar ola bilər:

– yeni alınma sözlərin Azərbaycan dilində qarşılığını tapmaq;

– ehtiyac olduqda qardaş türk xalqlarının dil təcrübəsindən yararlanmaq;

– dilin daxili imkanları ilə yeni söz yaratmaq;

– yaxud termin olduğu kimi qəbul edilirsə, onun rəsmi yazılış və oxunuşunu təsdiqləmək.

Ən vacibi isə odur ki, bu qərarlar vahid və mötəbər mənbədən açıqlansın. Belə olduqda nə media, nə müəllim, nə də vətəndaş tərəddüd içində qalmaz; dil mühitində pərakəndəlik və gərəksiz variant bolluğu yaranmaz.

Bu sahədə ən uğurlu modellərdən biri qardaş Türkiyədə fəaliyyət göstərən Türk Dil Kurumudur. Bu qurum yeni terminlərlə bağlı operativ qərarları ilə tanınır. Məsələn, “selfie” sözü türk ictimaiyyətində yeni yayılmağa başlayanda, qurum qısa müddətdə bunun qarşılığı kimi “özçekim” variantını təklif etdi və rəsmi şəkildə elan etdi. Nəticədə termin həm mediada, həm də gündəlik dildə sürətlə qəbul olundu və bu gün də aktiv şəkildə istifadə edilir.

Bu nümunə göstərir ki, vaxtında verilən qərar dili qoruyur, gecikən qərar isə dili xaotik axına buraxır. Dil canlı orqanizmdir, amma bu, onun özbaşına buraxılması demək deyil. Xüsusilə dövlət dili statusu daşıyan bir dil strateji idarəetmə tələb edir. Operativ Dil Mərkəzinin yaradılması Azərbaycan dilinin müasir çağırışlara uyğun inkişafı, terminoloji sabitliyin qorunması və cəmiyyətin dil məsələsində yönləndirilməsi baxımından mühüm addım ola bilər.

Cənab president də müsahibəsində bu məsələyə xüsusi toxundu: “Bəzən bilərəkdən, bəzən bilməyərəkdən dilimizə daxil olan xarici kəlmələr – onlar dilimizi zənginləşdirmir və o kəlmələri istifadə edənləri daha ağıllı etmir. …Sən dəmir pərdə ilə özünü bağlaya bilməzsən – istər-istəməz təmaslar, ondan sonra internet resursları, sosial şəbəkələr və sair. İstər-istəməz xarici kəlmələr daxil olur və sonra orada həzm olunur və ondan sonra istifadə edilir. Mən bunun əleyhinəyəm.” Bəli, əgər daha çevik bir dil mərkəzi olarsa, bütün bu deyilənləri anından müzakirədən keçirib qərar verərsə, Prezident İlham Əliyevin də dediyi kimi,  yersiz və gərəksiz sözlərin həzmi prosesi getməz.

Bəli, zaman çox sürətlidir, dil isə ya bu sürətə uyğunlaşacaq, ya da geridə qalacaq.

2. Azərbaycan dili Tədris dilidir, yoxsa Dövlət dili?

Bu gün Elm və Təhsil Nazirliyi tərəfindən təsdiq edilən proqram və dərsliklərdə Azərbaycan dili iki fərqli ad altında təqdim olunur: Tədris dili və Dövlət dili. Halbuki hər iki anlayış eyni dili – Azərbaycan dilini ifadə edir. Sadəcə, tədris başqa dillərdə aparılan bölmələrdə bu fənn “Dövlət dili” adlandırılır.

Bu yanaşma zahirən texniki görünə bilər, lakin mahiyyət etibarilə psixoloji və ideoloji mesaj daşıyır: dil sanki “əsas” və “ikinci” statuslara bölünür. “Dövlət dili” ifadəsi dərslik prizmasından baxıldıqda Azərbaycan dilini faktiki olaraq ikinci dil mövqeyinə salır. Bu isə Azərbaycan dilinə verdiyimiz strateji statusla ziddiyyət təşkil edir. Təklifim isə sadə dillə budur: “Tədris dili” və “Dövlət dili” bölgüsü ləğv edilməli, bütün bölmələrdə fənnin adı yalnız “Azərbaycan dili” (dövlət dili) kimi olmalıdır.

Saat fərqi – bərabərsizliyin institusionallaşması da vacib məqamlardandır.

Məsələnin daha ciddi tərəfi isə tədris saatları ilə bağlıdır. Azərbaycan bölmələrində

ibtidai siniflərdə Azərbaycan dili həftədə 8-10 saat tədris olunduğu halda, rus və ingilis bölmələrində bu göstərici 2 saatla məhdudlaşır. Bu, sadəcə metodiki fərq deyil, dilin funksional imkanlarının şagirdlər arasında qeyri-bərabər bölüşdürülməsidir. Düzdür, burda hökmən qeyd etməliyik ki, son zamanlar Elm və Təhsil Nazirliyi bu sahədə çox ciddi addımlar atıb, yuxarı siniflərdə Azərbaycan tarixi, Hərbi hazırlıq, Zəfər tarixi kimi fənlərin bütün bölmələrdə Azərbaycan dilində tədris edilməsi qərarını verib və hər birimiz tərəfindən də alqışlanıb.

Təsəvvür edin: eyni ailədə böyüyən iki uşaqdan biri Azərbaycan bölməsində oxuduğu üçün dili bütün üslubları ilə öyrənir, digəri isə ingilis bölməsində oxuduğuna görə Azərbaycan dilini yalnız elementar səviyyədə mənimsəyir. Bu, artıq fərdi seçim deyil, dövlət dili ilə bağlı sistemli boşluqdur.

Müəllimlər yaxşı bilirlər ki, 2–3 saatla dili nə akademik, nə rəsmi-işgüzar, nə də bədii üslubda öyrətmək mümkündür. Evdə danışılan dil isə ən yaxşı halda məişət üslubu ilə məhdudlaşır. Halbuki dilin elmi, hüquqi, publisistik və estetik qatları yalnız məktəb mühitində formalaşır.

Son vaxtlar xarici təcrübədən misal çəkəndə cəmiyyətimizdə xoş qarşılanmasa da, nə edək ki, biz bir dünyada yaşayırıq, bəzən beynəlxalq təcrübə ilə də tanış olmalıyıq. Bir az araşdıranda görürük ki, bu məsələdə bir çox ölkələr açıq və prinsipial mövqe ortaya qoyur:

– Fransa: Hansı dildə təhsil almasına baxmayaraq, bütün şagirdlər üçün fransız dili eyni həcmdə və eyni proqramla tədris olunur. Fransız dili yalnız “dövlət dili” deyil, respublika dəyəri kimi qorunur.

– Finlandiya: İsveç və fin dillərində təhsil alan məktəblərdə dövlət dilləri bərabər saatla və yüksək akademik səviyyədə tədris edilir.

– İsrail: Tədris dili ivrit olmayan məktəblərdə belə ivrit dili əsas və genişhəcmli fənn kimi qorunur, çünki dil milli birliyin əsas sütunu hesab olunur.

– Türkiyə: Tədris dilinin hansı dil olmasından asılı olmayaraq, MEB qərarı ilə təsdiqlənmiş bütün proqram türkcə tədris edilməldir, nəinki sadəcə türk dili.

Bu ölkələrdə dil məsələsi seçim azadlığı ilə deyil, milli konsensusla tənzimlənir. Azərbaycanda bu fərqləndirmə sovet dövrünün rus bölməsi praktikasından miras qalıb. Bu gün isə həmin boşluğu sürətlə ingilis bölmələri doldurur. Problem ingilis dilinin öyrədilməsində deyil – problem Azərbaycan dilinin zəiflədilməsi bahasına çoxdillilik yaratmaq cəhdindədir. Bu isə uzunmüddətli perspektivdə milli dil şüuruna ciddi zərbə vurur.

Dil siyasətində yarımçıq qərarların zamanı bitib. Bunu isə bizə Böyük Zəfərimizin memarı Cənab Ali Baş Komandan deyir, ona görə də düşünürəm ki, gecikmədən qərar almalıyıq:

1. Bütün bölmələrdə fənnin adının qarşısında yalnız “Azərbaycan dili” yazılmalı, tədris və ya dövlət dili ifadələri sadəcə Dövlət dili ilə əvəz edilməldir;

2. Tədris dili fərq qoyulmadan Azərbaycan dili bütün məktəblərdə eyni saatla, tədris edilməlidir;

3. Birinci siniflərdən başlayaraq vahid Azərbaycan dili proqramı və dərsliyi tətbiq olunmalıdır;

4. Digər xalqların ana dillərində təhsil hüququ əvvəlki kimi qorunmalı, lakin bu, dövlət dilinin zəiflədilməsi hesabına olmamalıdır.

Bu addım həm də dövlət büdcəsinə xeyli miqdarda qənaət etmiş olar. Çünki iki ayrı dərslik yazılıb, nəşr edilməz. Azərbaycan dili müəllimləri də iki bölmənin müəllimi kimi bölgüləndirilməz. Azərbaycan dili bizim hamımızın ortaq evidir. O evin divarlarını bölmələrə görə nazik və ya qalın etmək isə gələcəyimizi riskə atmaq deməkdir.

3. Dilin yaşaması üçün strateji mətn siyasəti

Hər hansı bir dilin real gücü və yaşarlılığı onun yalnız gündəlik danışıqda işlədilməsi ilə deyil, elmi, bədii və publisistik mətn istehsalı ilə ölçülür. Əgər bir dildə elmi əsərlər yazılmırsa, bədii ədəbiyyat yaranmırsa, dünya ədəbiyyatı sistemli şəkildə həmin dilə tərcümə olunmursa, o dil zamanla funksional imkanlarını itirir və məişət dili səviyyəsinə sıxışdırılır. Bu, dil üçün tənəzzülün ən açıq göstəricisidir. Bu gün acı reallıq ondan ibarətdir ki, kitabxanalarımızın böyük bir hissəsi müasir Azərbaycan dilli ədəbiyyatla təmin olunmayıb, yeni nəşrlər məhduddur, oxucu kütləsi isə getdikcə rus, ingilis, türk dilli ədəbiyyata yönəlir. Təəssüflər olsun ki, bu, zövq məsələsi deyil, təklif boşluğunun nəticəsidir. Çünki oxucu Azərbaycan dilində keyfiyyətli, aktual və əlçatan mətn tapa bilməyəndə başqa dillərə üz tutur. Əgər bu sahədə konseptual və uzunmüddətli addımlar atılmasa, Azərbaycan dili elm və ədəbiyyat dili kimi yox, yalnız ailə içi ünsiyyətin daşıyıcısı kimi qalmaq riski ilə üz-üzədir. Halbuki söhbət dünyanın müxtəlif ölkələrində yaşayan 50 milyondan artıq azərbaycanlını birləşdirən əsas identitet sütunundan gedir.

Bu sahədə son genişmiqyaslı dövlət təşəbbüslər Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2007-ci ildə imzaladığı “Dünya ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrinin əsərlərinin Azərbaycan dilində nəşr edilməsi haqqında” və 12 yanvar 2004‑cü il tarixli “Azərbaycan dilində latın qrafikası ilə kütləvi nəşrlərin həyata keçirilməsi haqqında” sərəncamları olub. Həmin qərarlarla tərcümə ədəbiyyatımız müəyyən qədər yeniləndi. Lakin obyektiv olaraq qeyd etmək lazımdır ki, nəşr olunan əsərlərin   əksəriyyəti sovet dövründə kiril qrafikası ilə hazırlanmış tərcümələrin latın əlifbasına köçürülmüş variantları idi. Üzərindən təxminən 15 ildən çox vaxt keçməsinə baxmayaraq, bu proses sistemli bir mexanizmə çevrilmədi və bu gün əsasən bir neçə özəl nəşriyyatın məhdud imkanları hesabına davam edir. Halbuki dilin inkişafı təsadüfi təşəbbüslərlə deyil, sistemli dövlət siyasəti ilə mümkündür. Sual olunur: Bəs nə etməliyik? Birmənalı şəkildə bu sahədə addımlar epizodik yox, vahid strategiya çərçivəsində atılmalıdır.

Milli ədəbiyyat üçün stimullaşdırıcı proqramlar: Dilin gələcəyinə sərmayədir. Milli ədəbiyyatın inkişafı dil siyasətinin ən həssas və eyni zamanda ən həlledici sahələrindən biridir. Xüsusilə uşaq və yeniyetmə ədəbiyyatı bu prosesin təməlini təşkil edir. Çünki dilə sevgi, oxu vərdişi və estetik zövq məhz bu yaş mərhələsində formalaşır. Əgər bu mərhələdə keyfiyyətli Azərbaycan dilli ədəbiyyat təklif olunmursa, sonrakı yaşlarda dilə bağlılıq yaratmaq xeyli çətinləşir. Bu səbəbdən milli ədəbiyyatın inkişafı üçün epizodik tədbirlər yox, dövlət səviyyəsində daimi və davamlı stimullaşdırıcı proqramlar yaradılmalıdır. Bu proqramlar yalnız tanınmış yazarları deyil, yeni qələm sahiblərini də prosesə cəlb etməli, ədəbi mühitdə yenilənməni təşviq etməlidir.

A) Yaş qruplarına görə ədəbi müsabiqələr

Uşaq, yeniyetmə və gənclər üçün ayrıca kateqoriyalar üzrə mütəmadi ədəbi

müsabiqələr keçirilməli, müsabiqələr real oxucu tələbinə uyğun janrları – nağıl, hekayə, povest, qısa roman, esse və s. əhatə etməlidir. Qalib əsərlər yalnız mükafatlandırılmaqla kifayətlənməməli, nəşri və ölkə üzrə yayımı dövlət tərəfindən təmin olunmalıdır.

B) Qrant müsabiqələrinin qalib əsərlərinin dövriyyəyə daxil edilməsi

Bu müsabiqələrin əsas problemi çox vaxt nəticələrin kağız üzərində qalmasıdır. Bunun qarşısını almaq üçün qalib əsərlər:

– məktəb və ictimai kitabxanalara paylanmalı,

– tövsiyə olunan oxu siyahılarına salınmalı,

– elektron formatda geniş oxucu kütləsinə açıq olmalıdır.

Beləliklə, müsabiqələr formal tədbir yox, real ədəbi istehsal mexanizminə çevrilər.

C) Nəşriyyatlar üçün sağlam rəqabət mühiti

Milli ədəbiyyatın inkişafı yalnız müəllifin üzərinə buraxıla bilməz. Nəşriyyatlar üçün şəffaf qrant və sifariş mexanizmləri yaradılmalı, keyfiyyətli layihələr irəli sürən nəşriyyatlar dəstəklənməlidir. Bu, bazarda sağlam rəqabət mühiti formalaşdırar və nəşriyyatları yeni Azərbaycan dilli müəlliflərlə işləməyə təşviq edər.

D) Müəllif–nəşriyyat–oxucu zəncirinin qurulması

Stimullaşdırıcı proqramların əsas məqsədi təkcə kitab çap etmək deyil, tam dövr edən ədəbi ekosistem yaratmaqdır. Müəllif yazmalı, nəşriyyat peşəkar şəkildə təqdim etməli, oxucu isə bu mətni rahatlıqla əldə edə bilməlidir. Bu zəncir işləmədikcə milli ədəbiyyat təsadüfi təşəbbüslər səviyyəsində qalacaq.

Milli ədəbiyyat öz axarına buraxıldıqda inkişaf etmir. Onun inkişafı üçün məqsədli siyasət, ardıcıl dəstək və intellektual mühit lazımdır. Uşaq və yeniyetmə ədəbiyyatına yönələn stimullaşdırıcı proqramlar isə bu siyasətin strateji başlanğıc nöqtəsi olmalıdır. Çünki dili sevən oxucu yetişmədən, dili yaşadan ədəbiyyat da yarana bilməz.

İctimai kitabxanalar: Formal məkandan intellektual mərkəzə

Ölkənin bütün ictimai kitabxanalarının fondu müasir Azərbaycan dilli əsərlərlə sistemli və davamlı şəkildə yenilənməlidir. Kitabxana yalnız divarları, rəfləri və inventar siyahısı olan bina deyil; o, cəmiyyətin intellektual səviyyəsini formalaşdıran canlı bilik məkanıdır. Əgər kitabxananın fondu dövrün tələblərinə cavab vermirsə, oxucu ilə kitab arasında əlaqə qurmaq mümkün olmur.

Bu gün bir çox ictimai kitabxanalarda əsas problem kitabın yoxluğu deyil, aktual kitabın yoxluğudur. Müasir Azərbaycan dilli bədii, elmi-publisistik və uşaq ədəbiyyatı fondlarda yetərincə təmsil olunmur. Nəticədə oxucu kitabxananı bilik mənbəyi kimi deyil, formal dövlət qurumu kimi qəbul edir.

A) Fondların məzmun üzrə yenilənməsi

Kitabxanaların yenilənməsi yalnız köhnə kitabların siyahıdan çıxarılması ilə bitməməlidir.

Müasir Azərbaycan dilli əsərlərin:

– müntəzəm alınması,

– yeni nəşrlərin avtomatik olaraq fondlara daxil edilməsi,

– region kitabxanalarının paytaxtdan geri qalmaması təmin edilməlidir. Bu proses

mərkəzləşdirilmiş şəkildə, Mədəniyyət Nazirliyinin vahid strategiyası əsasında həyata keçirilməlidir.

B) Kitabxananın passiv yox, aktiv rolu

İctimai kitabxanalar yalnız kitab saxlayan deyil, mədəni və intellektual fəaliyyət mərkəzi kimi işləməlidir. Müəllif görüşləri, oxu klubları, müzakirə günləri, yeni kitab təqdimatları kitabxananı cəmiyyətin gündəlik həyatına qaytarar. Əks halda kitabxana statistic hesabatlarda mövcud olar, real həyatda isə görünməz qalar.

Kitabxana formal mövcudluqla yaşaya bilməz. Ya o, müasir düşüncənin, dilin və oxu mədəniyyətinin daşıyıcısına çevriləcək, ya da cəmiyyətin həyatından tədricən silinəcək. Müasir Azərbaycan dilli ədəbiyyatla zənginləşdirilmiş, infrastrukturu yenilənmiş və aktiv fəaliyyət göstərən kitabxanalar dil strategiyasının ayrılmaz hissəsi olmalıdır. Elmi əsərlər üçün kütləvi və effektiv tender mexanizmi: Tiraj yox, təsir əsas götürülməlidir

Elmi əsərlərin yazılması və nəşri ilə bağlı mövcud tender mexanizmləri çox zaman simvolik xarakter daşıyır və real intellektual təsir yaratmır. Bu gün elmi əhəmiyyətinə mgörə mühüm olan bir çox kitabın 100–200 tirajla çap edilməsi onların faktiki olaraq istifadəsiz qalması ilə nəticələnir. Elmi mətn oxunmursa, müzakirə olunmursa və tədrisə daxil edilmirsə, onun nəşri sadəcə hesabat göstəricisinə çevrilir.

Halbuki strateji əhəmiyyət daşıyan elmi əsərlər geniş oxucu və istifadəçi auditoriyası üçün nəzərdə tutulmalıdır. Bu cür əsərlər 5–10 min tirajla nəşr edilməli, ali məktəblərə, elmi-tədqiqat institutlarına, ictimai kitabxanalara paylanmalı, eyni zamanda açıq satışa da buraxılmalıdır. Elmi kitabın satılması onun kommersiyalaşdırılması deyil, cəmiyyətə çıxarılmasıdır.

A)Tenderlərin məqsədi dəyişməlidir

Tender mexanizminin əsas məqsədi “kitab çap etmək” yox, elmi fikri dövriyyəyə

buraxmaq olmalıdır. Bunun üçün:

– mövzu prioritetləri əvvəlcədən müəyyənləşdirilməli,

– elmi və ictimai əhəmiyyəti olan istiqamətlər seçilməli,

– nəticənin real istifadəsi (tədris, istinad, müzakirə) əsas meyar kimi götürülməlidir.

B) Tiraj – strateji qərar kimi

Elmi əsərlərin tirajı təsadüfi rəqəm olmamalıdır. Cəmiyyət üçün əhəmiyyətli olan

tədqiqatlar minlərlə oxucuya çatmadıqca ictimai dəyər qazanmır. 5–10 min tiraj yalnız kitabxanalar üçün deyil, universitetlərdə dərs vəsaiti kimi istifadə, tədqiqatçılar üçün istinad mənbəyi və ümumi oxucu üçün əlçatanlıq deməkdir.

C) Qrant tərcümələri: resursun itməsi yox, dövriyyəyə daxil edilməsi

Bu gün qrant hesabına tərcümə edilən yüzlərlə kitabın 3–5 nüsxə ilə təqdimat mərasimlərindən sonra yoxa çıxması açıq resurs israfıdır. Tərcümə üçün ayrılan vəsait yalnız mətnin çevrilməsinə deyil, onun cəmiyyətə çatdırılmasına xidmət etməlidir.

Bu nəşrlər:

– mütləq şəkildə Mədəniyyət Nazirliyinin tabeliyində olan kitabxanalara,

– ali məktəblərin və elmi-tədqiqat mərkəzlərinin fondlarına,

– ehtiyac olduqda məktəb və kollec kitabxanalarına daxil edilməli, istifadəyə açıq

olmalıdır.

D) Satış və yayım – elmi nüfuzun göstəricisi

Elmi kitabın satışa buraxılması onun dəyərini azaltmır, əksinə, oxucu ilə əlaqəsini gücləndirir. Satılan kitab oxunan kitabdır, oxunan kitab isə yaşayan elmi fikirdir. Dövlət dəstəyi ilə nəşr olunan əsərlərin kitab mağazalarında, onlayn platformalarda yer alması elmi düşüncənin cəmiyyətə inteqrasiyasını sürətləndirər. Elmi əsərlərin nəşri statistik göstərici yox, strateji təsir aləti kimi dəyərləndirilməlidir. Tirajı az, dövriyyəsi olmayan kitab elmi nəticə yaratmır. Effektiv tender mexanizmi isə elmi fikri kağız üzərindən çıxarıb auditoriyaya daşıyan əsas vasitədir. Bu yanaşma dəyişmədikcə, elmi nəşrlərimiz sayı çox, təsiri az olan formal məhsullar olaraq qalacaq.

Tərcümə ədəbiyyatı: nəzarət, keyfiyyət və milli maraq

Tərcümə ədəbiyyatı hər bir dilin dünyaya açılan pəncərəsidir. Lakin bu pəncərə nəzarətsiz və plansız açıldıqda, dil zənginləşmək əvəzinə, yad sintaksis və üslub təsiri altına düşür. Bu səbəbdən tərcümə fəaliyyəti təsadüfi təşəbbüslərin deyil, məqsədli və dövlət səviyyəli dil siyasətinin tərkib hissəsi olmalıdır.

Bu gün ölkəmizdə hansı əsərlərin hansı prinsiplə tərcümə edildiyi, bu tərcümələrin kimlər tərəfindən həyata keçirildiyi və hansı keyfiyyət meyarları ilə qiymətləndirildiyi cəmiyyət üçün tam aydın deyil. Halbuki bu suallar açıq və şəffaf cavablandırılmadan sağlam tərcümə mühiti formalaşa bilməz.

A) Strateji seçim: nəyi və niyə tərcümə edirik?

Tərcümə olunacaq əsərlərin seçimi planlı şəkildə aparılmalıdır. Dünya elminin, fəlsəfəsinin, ədəbiyyatının və humanitar fikrinin əsas mətnləri prioritet siyahılar əsasında Azərbaycan dilinə qazandırılmalıdır. Bu siyahılar dövrün intellektual tələblərinə uyğun olaraq mütəmadi yenilənməli, tərcümə fəaliyyəti mövsümi kampaniyaya yox, davamlı prosesə çevrilməlidir.

B) Tərcüməçi faktoru və peşəkarlıq meyarları

Tərcümə yalnız dil bilikləri ilə məhdudlaşan texniki fəaliyyət deyil; bu, mədəniyyətlərarası intellektual ötürümdür. Buna görə də tərcüməçilərin seçimi aydın meyarlarla həyata keçirilməli,sahə üzrə ixtisaslaşma prinsipi əsas götürülməlidir. Elmi, fəlsəfi, bədii və publisistik mətnlərin hamısını eyni şəxsin tərcümə etməsi keyfiyyət itkisinə səbəb olur.

C) Keyfiyyətə nəzarət və redaktə mexanizmi

Hər bir tərcümə əsəri müstəqil redaktorlar və sahə mütəxəssisləri tərəfindən yoxlanılmalı, dilin normativlərinə uyğunluğu, üslub dəqiqliyi və terminoloji sabitlik təmin edilməlidir. Nəzarətsiz çap olunan tərcümə kitabları Azərbaycan dilini zənginləşdirmir, əksinə, onu qarışıq və qeyri-səlis dil mühitinə sürükləyir.

D) Dövlət proqramı və institusional yanaşma

Tərcümə fəaliyyəti epizodik qrantlar və təsadüfi layihələrlə məhdudlaşmamalı, dövlət proqramı səviyyəsində həyata keçirilməlidir. Bu proqram çərçivəsində:

– prioritet əsərlərin siyahısı müəyyənləşdirilməli,

– peşəkar tərcüməçi və redaktor bazası formalaşdırılmalı,

– nəşr, yayım və kitabxanalara paylanma mexanizmləri əvvəlcədən planlaşdırılmalıdır.

Keyfiyyətli tərcümə mədəniyyəti olmayan dil dünyanı yalnız izləyir, ona qoşula bilmir. Azərbaycan dilinin qlobal intellektual dövriyyəyə daxil olması üçün tərcümə fəaliyyəti nəzarətli, planlı və milli maraqlara xidmət edən sistemə çevrilməlidir. Tərcümə dili yox, tərcümə siyasəti əsas problemdir – və bu siyasət gecikmədən formalaşdırılmalıdır.

4. Məktəblilərdə oxuyub və anlama

Dil yalnız yazıçıların, alimlərin və ziyalıların daşıdığı yük deyil. Dilin gələcəyi birbaşa məktəblinin oxu vərdişi və oxuduğunu anlama bacarığı ilə formalaşır. Araşdırmalar açıq şəkildə göstərir ki, erkən yaşlarda mütaliəyə alışmayan şagird nə akademik dildə sərbəst yazmağı, nə də mürəkkəb mətnləri dərinliklə qavramağı bacarır. Bu isə son nəticədə dilin intellektual səviyyəsinin aşağı düşməsinə gətirib çıxarır.

Bu səbəbdən məktəblilər üçün sistemli oxuyub-anlama proqramlarının hazırlanması artıq seçim yox, zərurətdir. Oxu vərdişi spontan təşəbbüslərlə deyil, planlı və mərhələli proqramlarla formalaşır.

A) Oxuyub-anlama proqramları və dərslik müntəxəbatları

Hər yaş qrupu üçün uyğunlaşdırılmış oxuyub-anlama proqramları hazırlanmalı, bu proqramlar çərçivəsində məktəblinin oxuması üçün tövsiyə edilən bədii və publisistik mətnlərdən ibarət rəsmi müntəxəbatlar yaradılmalı və təsdiqlənməlidir.Yəni məktəbli kitabxanı ənənəsi genişləndirilməli və yaşadılmaldıır. Bu müntəxəbatlar yalnız klassik ədəbiyyatı deyil, müasir Azərbaycan dilli əsərləri də əhatə etməlidir ki, şagird oxuduğu mətni həyatla əlaqələndirə bilsin.

B) Oxu mədəniyyətinin müsabiqə müstəvisinə çıxarılması

Oxu vərdişi stimulsuz formalaşmır. Bu səbəbdən məktəblərdə bölgələr üzrə və ölkə səviyyəsində mütəmadi kitaboxuma müsabiqələri təşkil edilməlidir. “İlin ən çox kitab oxuyan şagirdi” müsabiqələri simvolik tədbir kimi yox, olimpiadalar səviyyəsində, şəffaf meyarlarla və real qiymətləndirmə mexanizmləri ilə keçirilməlidir. Oxuduğunu anlama, mətn üzrə təhlil, fikir ifadə etmə bacarığı bu müsabiqələrin əsas ölçü vahidi olmalıdır. Bu cür yanaşma oxunu sadəcə say göstəricisinə deyil, keyfiyyət göstəricisinə çevirər və şagirdlər arasında sağlam intellektual rəqabət mühiti yaradar.

C) Məktəb kitabxanaları: formal məkandan canlı mühitə

Bu gün bir çox məktəb kitabxanaları yalnız sənədlərdə mövcuddur. Rəflərdə köhnə,oxunmayan kitablar, istifadəsiz mühit və formal hesabatlar real oxu mədəniyyəti yaratmır. Məktəb kitabxanaları zənginləşdirilməli, müasir Azərbaycan dilli əsərlərlə təmin edilməli və şagird üçün cəlbedici, işlək məkana çevrilməlidir. Kitabxana dərsdənkənar vaxtın keçirildiyi “sakit otaq” yox, müzakirələrin, oxu klublarının, təqdimatların keçirildiyi təhsil mühitinin aktiv elementi olmalıdır. Oxu vərdişi formalaşmayan cəmiyyət yazılı düşüncə istehsal edə bilməz. Yazılı düşüncə istehsal etməyən cəmiyyət isə dilini inkişaf etdirə bilməz. Buna görə də məktəblilərlə bağlı oxu və anlama proqramları yardımçı tədbir yox, dil strategiyasının əsas sütunlarından biri kimi qəbul edilməlidir. Bu sahədə atılacaq ardıcıl və sistemli addımlar yalnız daha çox oxuyan şagird deyil, daha düzgün düşünən, daha səlis yazan və ana dilinə sahib çıxan nəsil formalaşdıracaq.

Dil kitabda yaşayır, elmdə möhkəmlənir, ədəbiyyatda dərinləşir. “Azərbaycan dili dövlət dilidir və bu dil məktəblərdə, təhsil müəssisələrində qorunmalı, tədris olunmalı və inkişaf etdirilməlidir,” — deyə ulu öndər Heydər Əliyev vurğulayıb. Əgər Azərbaycan dili bu sahələrdə güclü mövqeyə sahib olmazsa, onu yalnız rəsmi statusla qorumaq mümkün olmayacaq. Bu səbəbdən Azərbaycan dilli əsərlərin yaranması, nəşri və dövriyyəsi mədəni layihə yox, milli strateji məsələ kimi dəyərləndirilməlidir. Bu yazıda sadalanan təkliflər ayrı-ayrı “fikirlər toplusu” deyil; hamısı bir-birini tamamlayan vahid dil strategiyasının hissələridir. Çünki dil məsələsi yalnız “qayda-qanun”la həll olunmur: dil, eyni zamanda, təhsil, mətn istehsalı, kitab bazarı, kitabxana infrastrukturu, tərcümə siyasəti və oxu mədəniyyəti deməkdir. Bu sahələrdən biri zəifləyəndə digərləri də təsir altına düşür və nəticədə dilin ictimai nüfuzu sarsılır.

Cənab Prezidentin məqalənin başlığına çıxardığımız “Azərbaycan dilinin saflığının qorunması milli məsələdir.” fikri yalnız bir narahatlıq ifadəsi deyil, həm də bir tələbdir: dilin saflığını qorumaq üçün operativ idarəetmə, vahid tədris siyasəti, güclü kitab və tərcümə proqramları, yaşayan kitabxanalar, elmi mətnlərin dövriyyəsi və məktəblilərdə oxu mədəniyyətinin olimpiada səviyyəsinə qaldırılması kimi konkret mexanizmlər qurulmalıdır.

Bu gün dünya sürətlə dəyişir: terminlər yenilənir, informasiya axını sərtləşir, qlobal dillər təsir gücünü artırır. Belə bir şəraitdə Azərbaycan dili ya sadəcə “ev dili” səviyyəsinə sıxışdırılacaq, ya da elm, ədəbiyyat, təhsil və ictimai diskurs dili kimi daha da möhkəmlənəcək. Bu, spontan proses deyil; qərar tələb edən dövlət və cəmiyyət seçimidir.

Bizim üçün əsas sual bu olmalıdır: biz prezidentin bu çağırışını sadəcə müzakirə mövzusu kimi saxlayacağıq, yoxsa onu proqrama, qaydaya, nəticəyə çevirəcəyik? Dilimiz bizi birləşdirən ən böyük dəyərdirsə, onu qorumağın ən doğru yolu da onu oxunan, yazılan, öyrədilən, müzakirə olunan, yaşayan dilə çevirməkdir. Bunu isə ölkə başçısı uca kürsüdən tələb kimi qarşımıza qoyur və bizi mübarizəyə dəvət edi: “Azərbaycan dilini qorumaq hər birimizin vəzifəsidir. Bunu mən tam əminliklə deyirəm və hamını bu mübarizəyə dəvət edirəm.”

Şəmil Sadiq,

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent 

Hədəf Şirkətlər Qrupunun qurucu direktoru, Turan Balabilgə Akademiyasının prezidenti, dosent Şəmil Sadiqin bu günlərdə çap olunan “Türk bölməsi və ya Türk Təhsil modeli” adlı məqaləsi qardaş Türkiyədə də geniş maraq doğurub və ictimai müzakirə mövzusuna çevrilib. Məqalə ilə bağlı Anadolu Universitetinin professoru, beynəlxalq təhsil eksperti Levent Eraslan “tv100” televiziya kanalının rəsmi saytında “Küresel Eğitim Rekabetinde Türkiye ve Türk Dünyası İçin Stratejik Bir Zorumluluk: Türk Dünyası Konsepti” adlı analitik yazı ilə çıxış edərək, müasir dövrdə Türk təhsil modelinin formalaşdırılmasının vacibliyini vurğulayıb, Şəmil Sadiqin son dərəcə aktual və strateji bir mövzuya toxunduğunu xüsusi qeyd edib.

Qeyd edək ki, Ş. Sadiqin ictimai müzakirəyə çıxardığı məqalədə “Niyə hələ də Türk Təhsil Konsepti mövcud deyil, niyə türk ölkələrində ortaq kurikuluma əsaslanan vahid sistem formalaşdırılmayıb, niyə Türkiyə beynəlxalq səviyyədə tanınan və akreditasiyalı Türk təhsil modeli təqdim etmir?” kimi mühüm suallara cavab axtarılır. Məqalədə Türkiyənin həm siyasi, həm də iqtisadi potensialına görə bu təşəbbüsü həyata keçirə biləcək ən güclü türk dövləti olduğu diqqətə çatdırılır.

Levent Eraslanın sözügedən analitik yazısı ilə aşağıdakı linkdən tanış ola bilərsiniz:

https://www.tv100.com/kuresel-egitim-rekabetinde-turkiye-ve-turk-dunyasi-icin-stratejik-bir-zorunluluk-turk-egitim-konsepti-makale-840961

https://media25.az/news/signs/2288-turk-bolmesi-ve-ya-turk-tehsil-modeli

Noyabrın 3-də Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının 80 illik yubileyinə həsr olunmuş tədbirdə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev tərəfindən səsləndirilən fikirlər təkcə yubiley nitqi deyil, eyni zamanda dil siyasəti ilə bağlı ciddi bir strateji mesaj idi. Prezidentin “Azərbaycan dili xalqımızın milli kimliyinin, dövlət müstəqilliyimizin və mənəvi bütövlüyümüzün rəmzidir” fikri dil məsələsinin mədəni yox, milli təhlükəsizlik müstəvisində dəyərləndirilməsinin vacibliyini bir daha ortaya qoydu.

Daha mühüm məqam isə dövlət başçısının Azərbaycan dilinin saflığı ilə bağlı narahatlığını açıq şəkildə ifadə etməsi oldu: “Azərbaycan dilinin saflığının qorunması milli məsələdir. Bu, təkcə dilçi alimlərin və müəllimlərin deyil, hər bir vətəndaşın mənəvi borcudur.”

Bu çağırışdan sonra müxtəlif qurumlarda müzakirələrin başlanması təqdirəlayiqdir. Bu məsələdə istərdim ki, təhsil sistemimizdə kök salmış yanaşmaların dəyişdirilməsinin vacibliyini qeyd edim.

Bu gün Elm və Təhsil Nazirliyi tərəfindən təsdiq edilən proqram və dərsliklərdə Azərbaycan dili iki fərqli ad altında təqdim olunur: Tədris dili və Dövlət dili. Halbuki hər iki anlayış eyni dili – Azərbaycan dilini ifadə edir. Sadəcə, tədris başqa dillərdə aparılan bölmələrdə bu fənn “Dövlət dili” adlandırılır.

Bu yanaşma zahirən texniki görünə bilər, lakin mahiyyət etibarilə psixoloji və ideoloji mesaj daşıyır: dil sanki “əsas” və “ikinci” statuslara bölünür. “Dövlət dili” ifadəsi dərslik prizmasından baxıldıqda Azərbaycan dilini faktiki olaraq ikinci dil mövqeyinə salır. Bu isə Azərbaycan dilinə verdiyimiz strateji statusla ziddiyyət təşkil edir.

Təklifim isə sadə dillə budur: “Tədris dili” və “Dövlət dili” bölgüsü ləğv edilməli, bütün bölmələrdə fənnin adı yalnız “Azərbaycan dili” (dövlət dili) kimi olmalıdır.

Saat fərqi – bərabərsizliyin institusionallaşması da vacib məqamlardandır.

Məsələnin daha ciddi tərəfi isə tədris saatları ilə bağlıdır. Azərbaycan bölmələrində ibtidai siniflərdə Azərbaycan dili həftədə 8-10 saat tədris olunduğu halda, rus və ingilis bölmələrində bu göstərici 2 saatla məhdudlaşır. Bu, sadəcə metodiki fərq deyil, dilin funksional imkanlarının şagirdlər arasında qeyri-bərabər bölüşdürülməsidir. Düzdür, burda hökmən qeyd etməliyik ki, son zamanlar Elm və Təhsil Nazirliyi bu sahədə çox ciddi addımlar atıb, yuxarı siniflərdə Azərbaycan tarixi, Hərbi hazırlıq, Zəfər tarixi kimi fənlərin bütün bölmələrdə Azərbaycan dilində tədris edilməsi qərarını verib və hər birimiz tərəfindən də alqışlanıb.

Təsəvvür edin: eyni ailədə böyüyən iki uşaqdan biri Azərbaycan bölməsində oxuduğu üçün dili bütün üslubları ilə öyrənir, digəri isə ingilis bölməsində oxuduğuna görə Azərbaycan dilini yalnız elementar səviyyədə mənimsəyir. Bu, artıq fərdi seçim deyil, dövlət dili ilə bağlı sistemli boşluqdur.

Müəllimlər yaxşı bilirlər ki, 2–3 saatla dili nə akademik, nə rəsmi-işgüzar, nə də bədii üslubda öyrətmək mümkündür. Evdə danışılan dil isə ən yaxşı halda məişət üslubu ilə məhdudlaşır. Halbuki dilin elmi, hüquqi, publisistik və estetik qatları yalnız məktəb mühitində formalaşır.

Son vaxtlar xarici təcrübədən misal çəkəndə cəmiyyətimizdə xoş qarşılanmasa da, nə edək ki, biz bir dünyada yaşayırıq, bəzən beynəlxalq təcrübə ilə də tanış olmalıyıq.

Bir az araşdıranda görürük ki, bu məsələdə bir çox ölkələr açıq və prinsipial mövqe ortaya qoyur:

• Fransa: Hansı dildə təhsil almasına baxmayaraq, bütün şagirdlər üçün fransız dili eyni həcmdə və eyni proqramla tədris olunur. Fransız dili yalnız “dövlət dili” deyil, respublika dəyəri kimi qorunur.
• Finlandiya: İsveç və fin dillərində təhsil alan məktəblərdə dövlət dilləri bərabər saatla və yüksək akademik səviyyədə tədris edilir.
• İsrail: Tədris dili ivrit olmayan məktəblərdə belə ivrit dili əsas və genişhəcmli fənn kimi qorunur, çünki dil milli birliyin əsas sütunu hesab olunur.
• Türkiyə: Tədris dilinin hansı dil olmasından asılı olmayaraq, MEB qərarı ilə təsdiqlənmiş bütün proqram türkcə tədris edilməldir, nəinki sadəcə türk dili.

Bu ölkələrdə dil məsələsi seçim azadlığı ilə deyil, milli konsensusla tənzimlənir.

Azərbaycanda bu fərqləndirmə sovet dövrünün rus bölməsi praktikasından miras qalıb. Bu gün isə həmin boşluğu sürətlə ingilis bölmələri doldurur. Problem ingilis dilinin öyrədilməsində deyil – problem Azərbaycan dilinin zəiflədilməsi bahasına çoxdillilik yaratmaq cəhdindədir. Bu isə uzunmüddətli perspektivdə milli dil şüuruna ciddi zərbə vurur.

Dil siyasətində yarımçıq qərarların zamanı bitib. Bunu isə bizə Böyük Zəfərimizin memarı Cənab Ali baş komandan deyir, ona görə də düşünürəm ki, gecikmədən qərar almalıyıq.

1. Bütün bölmələrdə fənnin adının qarşısında yalnız “Azərbaycan dili” yazılmalı, tədris və ya dövlət dili ifadələri sadəcə Dövlət dili ilə əvəz edilməldir;
2. Tədris dili fərq qoyulmadan Azərbaycan dili bütün məktəblərdə eyni saatla, tədris edilməlidir;
3. Birinci siniflərdən başlayaraq vahid Azərbaycan dili proqramı və dərsliyi tətbiq olunmalıdır;
4. Digər xalqların ana dillərində təhsil hüququ əvvəlki kimi qorunmalı, lakin bu, dövlət dilinin zəiflədilməsi hesabına olmamalıdır.

Bu addım həm də dövlət büdcəsinə xeyli miqdarda qənaət etmiş olar. Çünki iki ayrı dərslik yazılıb, nəşr edilməz. Azərbaycan dili müəllimləri də iki bölmənin müəllimi kimi bölgüləndirilməz.

Azərbaycan dili bizim hamımızın ortaq evidir. O evin divarlarını bölmələrə görə nazik və ya qalın etmək isə gələcəyimizi riskə atmaq deməkdir.

Təhsil texnoloqu, dosent Şəmil Sadiq

Şəmil Sadiq şagirdlərlə görüşərək mühazirə oxuyub

Tanınmış yazıçı, Hədəf Şirkətlər Qrupunun qurucu direktoru, təhsil mütəxəssisi Şəmil Sadiq Ankarada fəaliyyət göstərən, Türkiyənin köklü təhsil ocaqlarından olan “Nesibe Aydın Okulları” şəbəkəsinin “Yıldızlar Okulları” filialında şagirdlərlə görüşüb.

Görüşdə məktəbin 9-10-cu sinif şagirdləri, pedaqoji heyət və rəhbərlik iştirak edib. Tədbir şagirdlərin hazırladığı “Şəmil Sadiq kimdir?” adlı xüsusi təqdimatla başlayıb.

“Savad tərbiyə və sayğı ilə birləşəndə dəyər qazanır”

Görüş təəssüratlarını bölüşən Şəmil Sadiq şagirdlərin intellektual səviyyəsini və etik davranışlarını yüksək qiymətləndirib:

“Savadlı uşaqlar həm də tərbiyəli və sayğılı olur. Bunun əyani sübutunu məhz “Yıldızlar Okulları”nda gördüm. Bir məktəb necə olmalıdır desəniz, bu təhsil ocağını nümunə göstərərdim”, – deyə o bildirib.

Milli kimlik və qardaşlıq vurğusu

Çıxışında təhsildə dəyərlərin önəminə toxunan yazıçı, müasir dövrdə təhsildən gözləntilər və milli kimlik məsələləri ətrafında mühazirə oxuyub. Tədbirin ən yadda qalan anlarından biri isə Şəmil Sadiqin şagirdlərlə birlikdə “Azərbaycan-Türkiyə” şeirini səsləndirməsi olub. İki qardaş ölkənin birliyindən bəhs edən bu anlar zalda böyük coşğu ilə qarşılanıb.

Maraqlı hədiyyə: Yazıçı adına əkilən ağac

Görüşün sonunda şagirdlərin suallarını cavablandıran Şəmil Sadiq onlara müəllifi olduğu kitabları hədiyyə edib. Məktəb rəhbərliyi tərəfindən isə yazıçıya maraqlı və anlamlı bir hədiyyə — onun adına əkilmiş ağacın sertifikatı təqdim olunub.

Yüksək səviyyəli qonaqpərvərlik

Şəmil Sadiq tədbirin təşkilinə görə “Nesibe Aydın Okulları”nın qurucu təmsilçisi, tanınmış iş adamı Mirkan Aydına təşəkkürünü bildirib. Rəsmi hissədən sonra o, Türkiyənin görkəmli təhsil xadimi Nesibe Aydın və tanınmış iqtisadçı Burcu Aydın ilə bir araya gələrək təhsilin gələcək perspektivləri ətrafında fikir mübadiləsi aparıb.

Dekabrın 20-də Bakıda təşkil ediləcək III Təhsil Menecerləri Forumu çərçivəsində ilk dəfə xüsusi Təhsil Texnologiyaları Sərgisi keçiriləcək.

Sərgi təhsil sahəsində çalışan mütəxəssislərə ən son texnoloji yenilikləri bir arada görmək, təcrübədən keçirmək və innovativ həllərlə tanış olmaq imkanı yaradacaq: Yeni nəsil interaktiv tədris texnologiyaları, rəqəmsal təhsil və LMS platformaları, İKT əsaslı idarəetmə və monitorinq sistemləri, məktəblər üçün innovativ proqram və tətbiqlər, robotika, STEAM və VR/AR təhsil mühitləri, smart cihazlar, ölçüləbilən tədris alətləri izləyicilərə təqdim olunacaq.

“Təhsilin gələcəyi ilə tanış olun” devizi ilə açılacaq sərgi təhsil liderləri üçün texnologiya ilə daha yaxından tanış olmaq, müasir həllər seçmək və yeni əməkdaşlıqlar qurmaq üçün yaxşı fürsətlərdən biri kimi dəyərəndirilir.

Qeyd edək ki, III Təhsil Menecerləri Forumunun təşkilatçısı Azərbaycan Dövlət İqtisad Universiteti və Hədəf Şirkətlər Qrupudur. Təhsildə innovasiya, rəqəmsallaşma və effektiv idarəetmə modellərinin əsas istiqamət kimi götürüldüyü forum təhsil sahəsinin liderlərini bir araya gətirərək yerli və xarici ekspertlərin ən aktual trendlər, innovativ yanaşmalar, tətbiq edilə bilən həllər barədə çıxışlarının təqdim edəcəyi böyük platformadır.

Hekayə olmayan yerdə turizm olmur – ŞƏMİL SADİQ
“Dranqonun evi” adlı mifik bir muzey-kafe də yarada bilərik
Hər dəfə xarici ölkələrə səfər edəndə, bir şəhərin turistlərlə necə “danışdığını” görəndə istər-istəməz eyni sual beynimdə dolaşır: Niyə bizdə turizm bu qədər zəifdir? Bu sual təkcə xarici turistlərlə bağlı deyil, elə yerli turistlər üçün də keçərlidir. Bizim üçün “gəzmək” çox vaxt Şamaxıya gedib bir quzunu aşırmaqdan, bir şəkil çəkdirib qayıtmaqdan ibarət olur. Şəhərlərimizdən xatirə yox, sadəcə yol yorğunluğu ilə dönürük.

Bir az dərindən düşünəndə anlayıram ki, problem nə təbiətdədir, nə də tarixdə. Biz hekayə yaratmağı və onu təqdim etməyi öyrənməmişik. Hətta, real əsası olan hekayələrimizi belə danışa bilmirik. Hekayə olmayan yerdə isə turizm olmur.

Xaricə gedənlər yaxşı bilir: bəzən elə dəyərsiz görünən bir daş, adi bir ağac, ya da kiçik bir küçə elə mifikləşdirilir ki, sanki bir azdan möcüzə baş verəcək. Sonra yaxından baxırsan və anlayırsan ki, ortada möcüzə yox, “yaxşı danışılmış hekayə” var. İnsanları cəlb edən də məhz budur.

Məsələn, Londonda “Baker Street 221B”. Şerlok Holms tarixi şəxsiyyət deyil. Heç vaxt yaşamayıb. Amma onun “evi” hər gün turistlə doludur. İnsanlar bilet alır, şəkil çəkdirir, xəyali bir detektivin kreslosuna oturub xoşbəxt olurlar.

Veronada “Cülyettanın eyvanı”: Şekspirin uydurduğu bir obraz. Amma minlərlə insan o eyvanın altında sevgi məktubu yazır, divara ürək şəkli yapışdırır. Parisdə Sena sahilində “aşiqlərin körpüsü”, Brüsseldə balaca bir uşaq heykəli – “Manneken Pis” – bir şəhərin simvoluna çevrilib. Bunların heç biri “möhtəşəm tarix” deyil, amma “yaxşı qurulmuş mifologiyadır”.

Bizdə isə hekayələr hazırdır, hekayə uydurmalı deyilik.

Məsələn, Bakıda “Qoşa Qala qapısının” qarşısında Hüseynqulu xanın Sisianovla qarşılaşmasını xatırladan kiçik, amma simvolik bir abstrakt heykəl təsəvvür edin. Yanında qısa bir mətn: “Bu qapıdan işğalçı girmədi.” Eyni konsepti Gəncədə də tətbiq etmək olar.

“Səadət Sarayı”, “İsmailiyyə binası”, “Hüsü Hacıyev küçəsi” – bunların hər biri daşdan çox taledir. Dəniz kənarında, səssiz bir yerdə sadəcə “bir cüt ayaqqabı heykəli” qoyub, repressiya qurbanlarının, Mikayıl Müşfiqin yarımçıq qalmış həyatını danışmaq olar. Sözsüz, amma təsirli.

“Neft Daşları” – dünyanın ortasında qurulmuş şəhər. Onun kiçik bir hissəsini turizmə açmaq, qonaqlara neftin necə çıxarıldığını göstərmək, toxunmaq imkanı yaratmaq olar. Bəli, bu bahalı ola bilər. Amma məhz buna görə dəyərlidir.

“Nobel burada kofe içib…”

Bakı bir vaxtlar dünya ədəbiyyatının və siyasətinin səssiz şahidi olub. Bunu niyə göstərməyək?

“Nobel burada kofe içib” deyilən bir kafe, Yeseninin yemək yediyi masa, Knut Hamsunun oturduğu skamya, İvo Andriçin pivə içdiyi məkan, Stalinin yaşadığı ev… Hətta, istəsək, zarafatla “Dronqonun evi” kimi tam mifik bir muzey-kafe də yarada bilərik. Turist üçün əsas olan tarixi dəqiqlikdən çox emosional bağdır.

Unutmayaq ki, turizm bizneslə mədəniyyətin qovuşduğu yerdir.

Mən Bakılı deyiləm, amma kənardan baxanda görürəm ki, bu şəhər hekayə baxımından tükənməzdir. Sadəcə konseptual düşünmək, planlı şəkildə işləmək və cəsarət lazımdır.

Sadaladıqca bitməz. Bəlkə bir gün bu hekayələrin ayrıca bir toplusunu da hazırladım. Hətta indi elə bu yazı ilə başlayaq. Siz də əlavə edin. Kim bilir, bəlkə də bu yazı bizdə turizmin daşdan yox, hekayədən başladığı bir dövrün kiçik başlanğıcı oldu…