Bədii yaradıcılıq

Qabırğa Sindromu və Türk Qadınına Baxış
Son zamanlar bəzi sosial şəbəkə “qəhrəmanları” qadın mövzusunda danışarkən ərəb mədəniyyətindən miras qalmış patriarxal təfəkkürün təsiri ilə hər cür təhqiredici və köhnəlmiş fikirləri tirajlamağa başlayıblar. Qadını ikinci dərəcəli varlıq kimi görmək, ona yuxarıdan aşağı baxmaq və onun həyatdakı yerini yalnız kişinin kölgəsində təsəvvür etmək — bu, sadəcə “qabırğa sindromu”nun təzahürüdür. Bu sindromun kökləri isə bəzi dinlərin və ideologiyaların qadını kişi üçün “yaradılmış” bir varlıq kimi təqdim etməsində axtarılmalıdır.
Halbuki Türk təfəkkürü qadına yanaşmada tam fərqli, daha yüksək mənəvi və fəlsəfi bir mərtəbədə dayanır. Biz elə bir millətik ki, mifik düşüncəmizdə qadını – Umay Ananı – Tanrının anası, qoruyucu ruh və yaradıcı qüvvə kimi təqdim etmişik. Umay obrazı təkcə analığı deyil, eyni zamanda müdrikliyi, gücü və bərəkəti təmsil edir.
Tarixə nəzər salaq: Ərəb yarımadasında qız uşaqları diri-diri basdırıldığı dövrdə, biz qadını xaqanın yoldaşı, obanın ağlı və ruhu kimi qəbul edirdik. Bizim toplumda evlənmək istəyən gənclərə bir-birini tanımaq, görüşmək imkanı tanınırdı. Bu, həm qadının iradəsinə, həm də insan münasibətlərinin sağlam əsaslar üzərində qurulmasına verilən dəyərin göstəricisidir.
Avropada qadınlar “cadugər” damğası ilə tonqallarda yandırıldığı zamanlarda, Nizami Gəncəvi “Leyli” obrazı ilə qadın zəkasını, Yunus Əmrə və Hacı Bektaş Vəli isə qadını ilahi eşqə qovuşan bir varlıq kimi ucaldırdı. Qadın bizim fəlsəfəmizdə ilham qaynağı, yoldaş və həyatın bərabər tərəfdaşı kimi dəyərləndirilib. Tarix boyu çoxlu misallarımız var ki, Şahın xatunu onunla birgə at çapıb, qılınc çalıb, dövlət məsələlərində söz sahibi olub.
Bu gün isə bəzi zəif təfəkkürlü kişilər “əgər qadın işləyərsə, pul qazanarsa, öz yolundan çıxar, ərinə tabe olmaz” kimi düşüncələrlə cəmiyyətə təzyiq göstərməyə çalışırlar. Halbuki bu, qadının deyil, həmin kişilərin güvənsizliyini və zəifliyini göstərir. Güclü kişi öz güvənini qadını basqı altında saxlamaqda deyil, onunla bərabər addımlamaqda tapır. Edirsə, demək ki, İbni Səlamın yolçusudur!
Qadını xəyanətə meyilli, iradəsiz və idarə olunmalı varlıq kimi təqdim etmək — seksist və təhlükəli bir düşüncədir. Bu yanaşma nə dinin ruhuna, nə insan haqlarına, nə də çağdaş cəmiyyətin ədalət və bərabərlik prinsiplərinə uyğundur.
Bu gün bizə düşən vəzifə qadını tarix boyu olduğu kimi, yenə də dəyərli, ağıllı, güclü və yaradıcı bir tərəfdaş kimi tanımaq və tanıtmaqdır. Türk təfəkküründə qadının yeri yüksəkdə olub — və bu, dəyişməməlidir.
Ana haqqı, Tanrı haqqı!

İçki düşkünü və seyid

Şəmil SADİQ

Bizim kənddə bir seyid vardı…

Dayanın görək, niyə bizim kənddə olur ki? Elə sizin kənddə olsun. Yəni bu yazını oxuyan hər kəsin… Belə baxanda bütün kəndlərdə haqqında danışacağım bu seyiddən olub, elə indi də var. Hekayənin xarakterinə uyğun deyim ki, bizim kənddə bir seyid vardı və belə elədi, elə elədi, siz də elə başa düşəsiniz ki, sizin kənd bu mövzudan xalidir. Elə şey yoxdur.

Elə sizin kənddə bir seyid vardı…

Sizin kəndliniz olan dostum danışıb əhvalatı. Gülüb qurtarandan sonra dedim ki, nə hekayəlik mövzudur… Dostum and-aman elədi ki, bəs ayıbdır, seyid sağdır, tanıyan-bilən olar, yaxşı çıxmaz. İzah edə bilmədim ki, adlar şərti olacaq, kəndinizin adını yazmayacağam. Dostum qəbul etmədi ki, etmədi. Ona görə də nə yaza bilirəm, nə unuda. Nə edim, yazmaq mənim peşəmdir axı, neçə gündür, mövzu məni girinc qoyub. Lap təmsildəki əqrəb kimi bu da mənim peşəmdir, ay dost, dözə bilmərəm, keç günahımdan.. Yaza bilməməyimin birinci səbəbi bu dediyim olsa da, ikinci səbəbi var: necə yazım ki, günümüzün az oxuyan, kaprizli oxucusuna, yəni sizə maraqlı gəlsin. Qısa və yığcam yazmağa həm vicdanım əl vermir, həm də sizə hörmətim. Deyəcəksiniz ki, nə yekəlikdə kişidir, yazdığı hekayəyə bax. Hanı bunun məcazları, təşbehləri, aforizmləri… Elə quru-quru yazıb yola vermiş kimi olacaq. Uzun yazacağam, deyəcəksiniz ki, müasir dünyada hekayələr yığcam olur. Lazımsız təsvirlərlə uzatmağa gərək yoxdur, keç mətləbə. Qısa cümlələrlə yazılmış əsas fikir önəmlidir. Ay nə bilim, ədəbiyyat belə dəyişib, elə dəyişib-filan.

Ona görə də “Süjeti necə qurum ki, sizə də xoş gəlsin, mənim də ürəyimdən olsun?” düşünə-düşünə qalmışdım. Hə, bir də süni intellekt var ha-a, o da başlayıb hekayə yazmağa. Aylarla düşündüyümüz, yazmağa cəsarət etmədiyim mövzunu bir dəqiqədə qaralayıb atır adamın üstünə, heç vecinə də deyil, kimsə bəyənəcək, ya yox. Duyğusuz rəqib… Amma bəzən yaxşı da yazır, etiraf edim. Ona görə adam yazmağa qorxur ki, kimsə deyəcək, süni intellekt yazıb.

Gələk Seyidə… Adam həyatın ironiyasına heyran qalır; süni intellektdən danışırıq, süni intellektlə əlləşirik, min ilin tör-töküntüsü olan seyidlərin əllaməliyini görürük. Bu seyid ki var, hamımız onu yaxşı tanıyırıq, hamımızın hökmən qonşuluğunda, kəndində, ya da rayonunda var. Bu Seyid toyda, yasda əli cibində fırlanır, hamıya gülümsəyir, dua edir, hal-əhval tutur, atasına rəhmət oxuyur, anasına cansağlığı diləyir. Arada elə qəşəng “Allah ananın canını sağ eləsin, yaxşı arvaddır” deyir ki, adamın, az qala, papağı yerindən oynayır. Amma Seyidi tanıyanlar bilir ki, zərrə qədər pis şey ağlına gətirməz, nə var dilindədir. Kiminin kəndində ələm gəzdirər, kiminin kəndində mollalıq edər, kiminin kəndində müdrik qoca kimi təsərrüfatla məşğul olar, kiminin kəndində qəbirstanlıqda fırlanıb üç-beş manata əşr oxuyar. Amma adamın Allahı var, elə bilərsiniz, bu seyid dilənçi-zaddır ha-a. Qətiyyən yox, əsl seyidlər heç zaman kimdənsə açıq-açığına pul istəməz, amma elə şərait yaradar ki, özün cibinə pul basarsan, evinə sovqat göndərərsən. Düzdür, sovqat işinə qadınlar baxır, amma yenə də görürsən ki, arada kişilər də edir.

Son vaxtlar “donqili” seyidlər peyda olub orijinalları da gözdən salır. Dili ilə nəzir istəyənləri nəzərdə tuturam, biz də seyid deyib yola salırıq.

Bağışlayın, hələ də mətləbə keçə bilmirəm, elə bilməyin, yalandan mətləbi uzadıb özümü yazıçı kimi göstərməyə çalışıram. Yox, vallah. Sadəcə söz-sözü gətirir deyə əsas mövzu qalır sonraya.

Bizim kənddə – bax bu dediyim, həqiqətən, bizim kənddə olub. Hə, bizim kənddə içki düşkünü var. O qədər yaxşı adamdır ki, ona “əyyaş” deməyə dili gəlmir. Siz burada dilimizin gözəlliyinə, təvazökarlığına da fikir verin hökmən. “İçki düşkünü” kəlməsi “əyyaş”dan nə qədər zərif, mədəni, pozitiv kəlmədir. Adam sevdalısına düşkün olar, indi o müqəddəs suya da düşkün olanda olurlar içki düşkünü. “Əyyaş” ağır kəlmədir. Ona görə də qəhrəmanımıza “içki düşkünü” deyək. Hə, sözüm odur ki, bu adam işləmir, ailəsindən ayrılıb, illərdir, uçuq-sökük daxmada tək yaşayır. Günün istənilən vaxtı içkili olur. Çox baməzə adamdır, beş dəqiqəlik söhbəti ilə feyziyab olar, gülər, özünüzü xoşbəxt hiss edərsiniz. Elə bu da Seyid kimidir. Amma bunun artistlik deyil, düzünəquludur. Zarafatını da edər, ürəyi istəsə, içkisinin vaxtı çatsa, “Oradan bir yüz al görüm” də deyər. Sonra vəssalam, “sağ ol” deyib “zakuskasız” içdiyinə görə iki barmağı ilə burnunu tutub iyləyib gedər. Amma kişi adamdır, bilməzsən, onu görəndə çıxarıb cibinə pul qoyarsan, sənə elə xəcalət verər ki, üzünə baxa bilməzsən. Deyər, “Bəyəm mən dilənçiyəm, mənə pul verirsən? Lazım olsa, özüm istəyərəm”. Hətta o yüz qramlıq istəyibsə, sən iki yüz qramlıq verirsənsə, onu da götürməz. Bir dəfə məni də utandırdı. Dedi ki: “İndiyə qədər bu kənddə hər gün içən təkcə mən idim, indi üç-dörd nəfər peyda olub. Arağı gözdən salırlar, içib orada-burada yatırlar, hamıdan pul istəyirlər, biabırçılıq edirlər… Belə olmaz axı, bunun da bir “kulturası” var, ya yox? Ona görə də mən adıma xələl gətirə bilmərəm”.

Yəni deməyim odur ki, seyidlər də belə olur, gənc seyidlər sırtıqlıq edir, lap ağın çıxarırlar. Elmləri yoxdur, ona görə belə görünürlər. Sədəqə almağın da bir ədəbi, ərkanı, necə deyərlər, marketinq üsulu olmalıdır…

Ürəyiniz partlamasın, danışıram, söz verirəm, bu dəfə hekayəyə müdaxilə eləməyəcəm.

Bizim bu dostumuz Ələskər deyir ki, bizim kənddə bir seyid var, bir ara bələdiyyə sədri də qoymuşdular. Açığı, birinci dəfədir ki, bələdiyyə sədri olan seyid eşidirdim deyə tez soruşdum ki, necə yəni, seyiddir, özü də, bələdiyyə sədridir? Dedi, vallah, hə. Sədrdir, amma savadsızın biridir. Sonra da çıxarıb atdılar çölə. Nəsə, di qulaq asın. Bir gün mənə zəng edib ki, Ələskər, necəsən, nə var, nə yox? Açığı, əlimdə işim var, niyə zəng elədiyini də bilirəm, çünki aylığının vaxtıdır. Arada yubananda zəng vurub dua-falan edib xatırladır. Ona görə də başımdan eləmək istəyirdim ki, pulunu göndərəcəyəm, narahat olma. Dedi, “Ələskər, hələ bir dayan gör nə deyirəm, dünən gecə rəhmətlik kişini yuxuda görmüşəm. Rəhmətlik elə nurlu görünürdü, gəl görəsən. Ad günündə aldığın boz kostyum vardı ha, onu geyinmişdi, o məşhur kəmərini də bağlamışdı. Ayaqqabıları par-par yanırdı. Həyatda necə idi, elə görünürdü”. Nəsə hiss etdim ki, bu dəfə vəziyyət ağırdır, çünki mövzu dərindir, sən öl. Deyir: “Ələskər, kişi durmuşdu düz çayın qırağında, amma sən balaca idin. Məni görəndə elə sevindi. Dedi, “Seyid, səni Allah yetirib. Gəl bu uşağı çayın o tərəfinə keçir, mənim üstüm təzədir. Sənə üç yüz manat verəcəyəm”. Soruşdum ki, sən nə elədin, Seyid? “Nə edəsiyəm? – dedi, – Ağsaqqal adamın sözün yerə salacağam? Uşaq vaxtı da sən pota idin axı, yadındadır? Birtəhər aldım dalıma, keçirdim o taya. Qayıdırdım ki, pulu alım, dedi, “Ələskərin özündən alarsan”. Qəfil də yox oldu. Mən də elə bu dəm yuxudan ayıldım. Rəhmətlik gözümün qabağından getmir. İndi istəməsin, səni də çox istəyirdi axı. İndi Əlsəkər, o kişi şüuzümmə qalmasın deyə səhər açılan kimi sənə dedim. Adamın ruhu o dünyada narahat olar. Ömrü boyu heç kimə borclu qalmayan adam idi. “Ələskərin özündən alarsan” demişdi ha-a, yoxsa dilimə də gətirməzdim.

Ələskər danışa-danışa gülməkdən gözlərindən yaş gəlirdi. Dedim, “Məni dolama, kartını at, işim-gücüm var”. “Bu dəqiqə”, – deyib telefonu söndürdü. Xasiyyətini bildiyim üçün tez göndərdim ki, əl çəksin, yoxsa yenə zəng edəcəkdi. Kartına yüz əlli manat atıb təzəcə işə başlamışdım ki, yenə zəng elədi: “Qardaş, bə bu yüz əlli manatdır axı, kişinin borcu üç yüz idi”.

Sizcə, Ələskər nə desə, yaxşıdır? Hazırcavab və şirin zarafatlarından qalmayan dostumuzdan biz də soruşduq ki, nə dedin? Deyir: “Day heç nə da, dedim, “Yüz əlli də özündən alarsan…”

Seyid telefonda bir müddət susdu. Elə bil onun da zarafat üçün söz tapmağa həvəsi yox idi. Sonra səsini bir az qalınlaşdırıb dedi: “Ay Ələskər, bəs o dünyada necə cavab verəcəyəm? Soruşacaqlar ki, Seyid, Ələskərin borcunu niyə yarımçıq alıb keçdin? Qiyamət günündə nə üzlə baxım rəhmətlik kişiyə?”

Ələskər də deyir, “Bunu eşidəndə özümü saxlaya bilmədim, gülməkdən, az qala, boğulurdum. Amma nə etmək olar, belə Seyidi olan kənddə yaşamaq özü nemətdir”.

“Mən ölüm, sən nə dedin?” – soruşdum. Artıq məclisdə hamı gülür, söhbətin axırını gözləyirdi.

Dedim: “Ay Seyid, narahat olma, qiyamətə qədər yüz əllini verə bilməsəm, o dünyada üz-üzə gələndə kişinin özündən istəyərsən. Onsuz, adımı çəkəndə məni də yanınıza çağıracaqlar. Mən də yüz əllini orada verərəm”.

Bu dəfə Seyid də dayana bilməyib qəhqəhə çəkdi: “Ay Ələskər, sən Allah, zarafat etmə. O dünyada işimiz çətin olar. Sən cənnətə gedərsən, yəqin, amma mən cəhənnəmə-zada düşərəm, gözüm qalar dalınca. Gəl elə bu dünyada bir yolunu tapaq da”.

Hamımız gülüşdük. Amma Ələskər deyir ki, o gün Seyidin zəngi mənə ibrət dərsi verdi: kənddə seyid də lazımdır, içki düşkünü də. Yoxsa həyat çox darıxdırıcı olardı.

SƏRBƏST İNŞA

Şəmil SADİQ

– Salam, uşaqlar, necəsiniz? Açın dəftərlərinizi, hərəniz bir qoşa vərəq çıxarın, – demişdim ki, sinif dəydi bir-birinə.

Uşaqlar bir ağızdan:

– Ay müəllim, vərəqi nə edirik? – soruşdular.

– İnşa yazacağıq, daha doğrusu, sərbəst inşa.

– Axı əvvəlcədən deməmisiniz, hazır deyilik. Necə yazacağıq?

– Elə ona görə deməmişəm ki, hazır olmayasınız. Yoxsa hamınız eyni şeyi yazırsınız.

– Bəs dünən yazdığımız inşa necə olacaq?

– Heç necə. O inşalar ləğv edildi, yenisini yazacağıq, – deyə-deyə səliqəsiz xəttimlə lövhəyə yekə hərflərlə: “Mən nə istəyirəm?” – yazdım.

Uşaqlar isə hələ də etiraz edir, yazmamaqda israrlı görünürdülər:

– Müəllim, düzgün deyil axı. Heç vaxt belə inşa yazmamışıq. Əvvəlki müəllimiz qabaqcadan deyərdi, hazırlaşardıq. İndi heç nədən xəbərsiz inşa yazmaq olar?

Bir-iki uşaqdan başqa hamı eyni fikirdə idi. Amma sinfin liderlərindən olan Tamerlan bir az da irəli gedib pedaqoji qaydalardan söhbət saldı.

– Müəllim, hüquqlarımızı tapdalayırsınız. İnşa əvvəlcə elan olunmalı, sonra yazdırılmalıdır.

– Onda məhkəməyə müraciət edərsiniz, – deyib guya zarafata saldım.

Heç gülən də olmadı. Sinif, az qala, nəzarətdən çıxırdı. Klassik müəllimlər kimi təbaşiri partaya dayayıb bir-neçə saniyəlik üzlərinə baxdım və ciddi tövrlə:

– Cəld olun, vaxt gedir! – dedim.

Çarəsiz qalan uşaqlar başqa sual  verməyə başladılar:

– Ay müəllim, bu nə inşadır? Belə də inşa adı olar?

– Heç mövzu da bəlli deyil. “Mən nə istəyirəm?” Ha-ha-ha… Yox bir…

– Ay müəllim, bizim nə istədiyimizin sizə nə dəxli var?

– İstədiyimizi verə biləcəksiniz?

Yaxşı oxuyan qızlardan biri:

– Niyə elə deyirsiniz? Məsələn, mən Qarabağın işğaldan azad olunmasını istəyirəm, – dedi.

Müasir dillə desək, bir bullinq başladı, gəl görəsən…

– Yaxşı görək, sən də az yaltaqlan müəllimə, – deyib qızı top atəşinə tutdular.

Yazıq uşaq dediyinə peşman olmuşdu. Gözlərimə baxıb məndən kömək istəyirdi. Hiss etdim ki, doğrudan da, uşaqlar inşanın mövzusunu başa düşməyiblər.  Bir az qəliz imiş. Bu sinfə cəmi üç ay idi, dərs deyirdim. Üstəlik, birinci dəfə idi ki, 10-cu sinif götürmüşdüm. Yaş fərqimiz çox az, üstəlik də, nə onlar məni yaxşı tanıyır, nə mən onları. Həmişə aşağı siniflərə dərs dediyim üçün 10-cu sinfə girmək çox çətin gəlirdi. Aşağı siniflərdə nə deyirsən edirlər, bir az qorxu hissi var. Amma 10-cu sinif olasan, şəhərin mərkəzində yerləşən adlı-sanlı məktəbdə oxuyasan… Orada dərs keçmək olar? Hamısı universitetə hazırlaşır, arabir bizim xətrimizə məktəbə də gəlirlər ki, qaib-filan olmasın. Təcrübəli müəllimlər bu vəziyyətlə çoxdan barışıb. Mən isə cəmi üç ildir, işləyirəm. Bu vəziyyətə də birinci dəfə düşürəm. Adam yeni işə başlayanda elə bilir, dünyanı o düzəldəcək, hər şeyi qaydasına salacaq, Cəbiş müəllim kimi dediyindən dönməyəcək. Amma sonralar öyrəndim ki, yuxarı siniflərdə uşaqlarla sadəcə ortaq bir yol tapmaq lazımdır. Sənin qaydaların işə yaramır; palaza bürün, elnən sürün, iş bitsin. İnşanı da ona görə ləğv etmişdim ki, hamısı haradansa bir yazı tapıb, köçürüb, gətirib, qoyub qabağıma. Yaradıcılıq yox, münasibət yox, eləcə köçürüblər. Dəli olmuşdum. Belə də inşa olar? Heç olmasa, dörd-beş variant olardı, o da yox idi. Yaxşı oxuyanlardan biri tapır, sonra hərə öz dəftərinə köçürür, dəftəri qarşılarına qoyub bir də sinifdə köçürürlər. Ona görə də düşünmüşdüm ki, bunlara elə mövzu deyim ki, təkrarlaya bilməsinlər. Allahdan inşada qrammatik xətalara o qədər fikir verən deyildim. Mənə görə əsas məzmun idi. Şagirdlər öz duyğu və düşüncələrini yazı qaydalarına riyaət etmədən də yazanda qrammatik yazı qiymətini məzmuna uyğunlaşdırırdım. Fikrimi uşaqlara da beləcə dedim. Qəşəng bir çıxış edib başa saldım ki, mənə sizin sözləriniz, fikirləriniz lazımdır, başqalarının yox. Məna yaxşı olacaqsa, qrammatik xətaların hamısını bağışlayacağam. Təki ürəyinizdən keçənləri yaxşı ifadə edin. Kim nə istəyir, kimin hazırda düşüncəsi, arzusu, etirazı nədir, onu yazsın. Amma səmimi, elə düşündüyü kimi. Bir xeyli izahdan sonra uşaqları inandıra bildim və başladılar yazmağa. İki qoşa saatımı buna həsr etdim. Dərsin sonunda hamı vərəqini verdi. O dərsdən sonra “pəncərəm” olduğu üçün vaxtım vardı. Başladım inşaları yoxlamağa. Doğrudan da, hərə öz ürəyindən keçəni yazmışdı. Bir-iki çoxbilmiş müəllimin xoşuna gəlmək üçün mövzunu “vətən”, “şəhidlər”, “ana” seçmişdi. Bu mövzuları uşaqlar birinci sinifdən işləyir, hər dəfə müxtəlif adlarla bunlara toxunurlar. Ona görə də bu mövzuları kənara qoyub oxumadım. Açığı, səmimi gəlmədi. İçində maraqlı olanları da vardı, biri maşınlardan, digəri telefonlardan, başqası sevgidən və sairə yazmışdı. Amma Safuranın yazısı ömür boyu unutmayacağım inşalardan idi. Bəlkə də, məni müəllimliyə bağlayan elə bu inşa oldu. O qədər səmimi idi ki, inşanı oxuyan kimi sinif rəhbərindən atasını məktəbə çağırmağını istədim. Safuranın yazdığı inşanı uzun müddət arxivimdə saxlasam da, kirayə mənzillərə köçhaköçdə itirdim. Gəlin inşadan yadımda qalan bir neçə cümləni sizinlə də bölüşüm:

“Salam, müəllim. Bilirsiniz, nə istəyirəm? İstəyirəm ki, siz məndən əl çəkəsiniz, atam-anam, məktəb əl çəksin! Bezmişəm! Niyə məktəbə gəlməyə məcburam? İstəmirəm də oxumaq! Əl çəkin, siz allah! Mən o-xu-maq is-tə-mi-rəm! İstəmirəm! Qoyun bədbəxt olum, adam olmayım, amma məndən əl çəkin! Universitetə-filan getməyəcəyəm. Niyə bu mənasız dərslərlə vaxtımı alırsınız? Niyə mənim arzularımı baltalayırsınız, ay müəllim? Gedirəm evə, evdəkilər deyirlər, səhər naxıra, axşam axura, gəlirəm bura, müəllimlər deyirlər, səhər naxıra, axşam axura. İnsan yetişdirmək budursa, sizə qalsın, mən istəmirəm. İstəyirsiniz, “iki” yazın, sinifdə saxlayın, mən oxumayacağam. Mən saç ustası olmaq istəyirəm, gec-tez də olacağam. Amma atamın gərəksiz tələbləri, yalançı namus-qeyrət davası imkan vermir. Saç ustası olanda nə olacaq, məni almayacaqlar, adım çıxacaq?! Cəhənnəmə çıxsın! Mən arzuma çatacağamsa, heç vecimə də deyil! İndi bildiniz, nə istəyirəm?! Bildinizsə, əl çəkin! Qoyun adam kimi yaşayım! Guya “üç” yazsanız, nə olacaq ki?! Müəllim, əl çəkin məndən! Kefiniz istəyir, qiymət yazmayın, amma məni heç vaxt buna görə danlamayın! O-xu-ma-ya-ca-ğam! Vəssalam!”

Dəhşətə gəlmişdim, həm yazının səmimiliyi, həm qızın cəsarəti, həm düşdüyü vəziyyət adamı dəli edirdi. Bilmirdim, bunu yazdığına sevinim, yoxsa kədərlənim. Təcili qızın atasını çağırtdırdım ki, onunla söhbət edim, uşağa təzyiqini azaltmaq lazım olduğunu deyim. Düşünürdüm ki, atanı inandıra bilərəm. Axı bu qız evdən qaça, canına qəsd edə bilərdi. Niyə onu buna vadar edək ki?! Çox əmin idim yaxşı iş gördüyümə. Həm də qürurlanırdım. Əsərlərdə oxuduğum, kinolarda gördüyüm müəllim kimi olacağımla fəxr edirdim. Beləcə, qərarımı qətiləşdirib Safuranın atasını məktəbə çağırtdırdım.

Sabahı dedilər ki, bir valideyn gəlib, sizi görmək istəyir. Direktor müavinindən icazə aldım ki, olar valideynlə həyətdə görüşüm? O da “yox” demədi. Aşağı düşdüm, ata ilə görüşdüm, ağlıma gəldi ki, bir çay içək. Məktəbin yaxınlığında bir kafe vardı, ora dəvət etdim. Ata qaş-qabaqlı, ciddi görkəm almışdı. Həm çox rahat idi, həm də gözləri ilə: “İşiniz-gücünüz qurtarıb sizin, məni niyə avara eləmisiniz?!” – deyirdi. Mən isə dünəndən ona nə deyəcəyimi düşünür, götür-qoy edirdim. Oturmağını istədim, çay sifariş verib söhbətə başladım:

– Bilirsiniz, mən qızınızın Azərbaycan dili müəllimiyəm. Dünən qızınız mənə bir məktub yazıb…

Söz ağzımda qaldı, bunu deməyimlə kişinin yaxamdan yapışmağı bir oldu. Aləm dəydi bir-birinə. Çay dağıldı, masa aşdı:

– Sən kimsən?! Sən nə demək istəyirsən?! Sən necə müəllimsən?! Dünənin uşağısan, özünü nə hesab edirsən?! Qızım haqqında necə belə danışa bilərsən?! Hələ bir utanmaz-utanmaz məni görüşə də çağırmısan?!

Kişi ilə əməlli-başlı tutaşdıq. İmkan da tapa bilmirdim ki, fikrimi deyim. Məni elə silkələyirdi, sanki bu dəqiqə öldürəcəkdi. Gözlərindən, az qala, qan damırdı. Uzun sözün qısası, kafeni işlədənlər məni tanıdıqları üçün birtəhər kişinin əlindən alıb:

– Müəllim, sən qaç, biz onu sakitləşdirərik, – deyib yola saldılar. On-on beş metr qaçdım da, nə yalan deyim… Sonra yadıma düşdü ki, məktəbin yanındayam, görən olar.

Üst-başımı düzəldib məktəbə girdim. Hirsimdən boğulurdum. Həm özümə əsəbiləşirdim, həm ona. “Məktub” nə idi?” – deyə yamanlayırdım özümü. Dünəndən o boyda hazırlaşmısan… Elə bu idi əlindən gələn?

Mən gənc adam, Safura da yeniyetmə qız… Mənə məktub yazıbsa, deməli, başqa nəsə var… Ata da mühafizəkar qədeş. Gəl indi başa sal ki, məktub deyil e-e, inşadır. Nəysə, ata dalımca məktəbə gəlir, mühafizəçilər içəri buraxmırlar. Direktor müavinimiz sakitləşdirib yola salır. Məndən: “Nə məsələdir?” – soruşdu. Vəziyyəti izah etdim, niyə çağırdığımı dedim, inşanı da verdim ki, oxusun. Direktor müavini nurani bir kişi idi. Başını buladı.

– Belə şeyi niyə kənarda edirsən? Birinci bizimlə məsləhətləş, yol göstərək. Neçə dəfə yatıb çıxıb, təhlükəli adamdır. Bunu belə etməzlər ki, – fikrimi bəyəndiyini də dedi, – Sabah çağırıb özüm danışaram.

Amma sabah yox, elə həmin gün atanın nömrəsini tapıb onunla danışmış, vəziyyəti izah etmiş: “Səhər gəlin, bir yerdə oxuyaq”, – demişdi.

Ata da: “Ora gəlsəm, o dünənin uşağını öldürəcəyəm. Dayısı ilə anası gələr”, – cavabını vermiş, mənə də bir-iki qəşəng sifariş göndərmişdi.

Səhəri gün gəldilər, kiçik iclas elədik. İsrarla qızdan əl çəkmələrini, ona kömək lazım olduğunu dedim.

– Mən qiymətini yazacağam, amma onu çox sıxmayın. Qoyun istədiyi işlə məşğul olsun, – söylədim.

Bu dəm dayı əsəbiləşdi:

– Siz nə dediyinizi bilirsiniz? Bilirsiniz, kimlər “parixmaxır” olur, kimlər salon işlədir?

Düzünü deyim ki, kənd uşağı olduğumdan bu mövzuda məlumatım yox idi. Sonralar öyrəndim ki, guya ancaq yüngül əxlaqlı qadınlar salon işlədir. Amma bu hadisə mənə ciddi dərs oldu. Xəta ən böyük dərsdir. İnşalarda da yumşaldım, oldum hamı kimi. Valideynlərlə ünsiyyətə də diqqət yetirməyə çalışdım, daha rəhbərlikdən xəbərsiz addım atmadım.

Bu hadisəni, az qala, unutmuşdum. Bu yaxınlarda həmin sinifdə oxuyan uşaqlardan biri ilə rastlaşdım. Xeyli söhbətləşdik. Məni də uzun-uzadı təriflədi, uşaqların məni çox istədiyini dedi. Artıq yeddi-səkkiz il idi ki, məktəbi qurtarmışdılar, hərəsi bir yerdə işləyirdi. Xatırladığım uşaqları soruşdum: nə edirlər, necədirlər?.. Birdən yadıma Safura düşdü:

– O nə edir? – soruşdum.

Cavab verdi ki:

– Müəllim, Safura özünə əməlli-başlı iş qurub. Şəhərin müxtəlif yerlərində VİP salonları var. Özünü tutub.

Bu söz elə məni də tutdu:

– Necə? Salonu var?

– Bəli müəllim. Həm də beş-altı yerdə.

– Axı ailəsi imkan vermirdi. Necə oldu bu?

– Müəllim, o qız çox bilmiş idi. Məqsədinə çatmaq üçün hər şey edərdi. Gördü atası qoymur, hicaba büründü, sonra da icazə verdilər. Heç ərə də getməyib. Təzə işə başlayanda demişdi, “Saç ustası olacağam, ona görə də atamı razı salmaq üçün hicab geyinirəm ki, arxayınlaşıb məndən əl çəksinlər”. Ay müəllim, amma sizi də unutmur ha-a. Deyir, “Bunu Kamil müəllimə borcluyam. O inşanı yazdırmasa, sonra o inşaya görə mənə hamının yanında “5” verməsə, mən də özümdə cəsarət tapmayacaqdım. Həmin inşanı yazanda nə istədiyimi bir daha dərk etdim”.

Kövrəlmişdim… Həqiqətən, “Əkdiyin toxumlar bir gün cücərəcək” deyimi doğru imiş… O vaxt nə qədər səhv etdiyimi fikirləşsəm də, indi nə qədər düz addım atdığımı anlayırdım…

– Salam. Siz niyə köçürsünüz?

– Nə bilim, deyəsən, belə lazımdır.

– Axı prezident dəfələrlə deyib ki, Azərbaycan vətəndaşları olan ermənilər üçün lazımı şərait yaradılacaq…

– Artıq mümkün deyil, – Qarabağdan Ermənistana gedən Aşot kədərli-kədərli uzaqlara baxdı…

– Sizin gedişinizə şərait yaradılıbmı, nədənsə şikayətçi deyilsiniz?

– Yox, hər şey qaydasındadır. Özüm könüllü gedirəm; bizi mehribanlıqla yola salırlar.

– Çoxdan burda yaşayırsınız?

– Bəli, xeyli azərbaycanlı dostum da vardı.

– Onda azərbaycanlıların başına gətirələnləri xatırlayarsınız. İndi siz belə rahat, deyə-gülə gedirsiniz, amma yəqin, azərbaycanlıların Qarabağdan necə çıxarıldığını unutmamısınız.

– Nə deyim, düz deyirsiniz. Bir oyunu idi, başımıza açdılar. Heç xatırlamaq istəmirəm.

– Vicdan əzabı çəkirsiniz heç?

Bayaqdan kədər və üzgün dolu baxışlarla kameradan gözlərini yayındıran Aşot qəfil coşdu:

– Biz insan deyilik, niyə çəkmirəm? Elə ona görə də gedirəm. Bura qayıdan azərbaycanlıların üzünə necə baxaram? Heç nə eləməsəniz, o işgəncələrin qisasını almasanız belə, o qonşularım, dostlarım olmuş türklər deməzlər ki, adam kişi olar? Mən onlarla çörək kəsmişəm. Amma indi qala bilmərəm! Yox!..

– 90-cı illərdə azərbaycanlılara qarşı döyüşmüsünüz?

– Yox, döyüşməmişəm. Heç döyüşənlərə də kömək etməmişəm, – Aşot söhbətdən maksimum şəkildə qaçmaq istəsə də, jurnalist bu fürsəti əldən vermək istəmir, daha çox danışdırmağa, daha çox fikir almağa çalışırdı.

– Onda niyə vicdan əzabı çəkirsiniz? Qalın, yenidən dostlaşın, mehriban olun.

Aşot:

– Burada yaşamağa haqqımız yoxdur! Danışmaq istəmirəm! – deyib əşya dolu maşının şüşəsini qaldırdı.

Yovşan bu videonu Xocalı qaçqını olan babasına göstərdi:

– Baba, gözün aydın! Xocalı qayıtdı, ermənilər Xankəndini boşaltdılar. Daha Azərbaycanda erməni yaşamayacaq; Qarabağdan gedirlər.

2023-cü il… Unudulmaz tarix. 30 ildən çoxdur, düşmən tapdağı altında qalan Qarabağ tam nəzarətə götürülüb. Bunu anlayan ermənilər də Azərbaycanı könüllü tərk edirdilər. Bu görüntülər bütün sosial şəbəkələrdə yayılır, telekanallarda nümayiş olunurdu.

Birinci Qarabağ savaşında qardaşlarını, oğlanlarını şəhid vermiş Əlif kişi də uzun illərdir, bu həsrətlə yaşayırdı..

Yetmiş dörd yaşlı Əlif kişi gözünün yaşını silib nəvəsinə:

– Şükür, Xudaya, şükür! – dedi, – Qızım, bir də qoy baxım, bu adam mənə tanış gəldi, – Əlif kişi bu dəfə baxmadı, sadəcə dinlədi. Qəfil, – Tanıdım, tanıdım, bu yuxarı məhəllədə olan Aşotdur. Şəklini böyüt görüm. Hə-ə odur, bir gözü yoxdur, amma özüdür. Qızım, bu indi hardadır?

– Xocalıdan Laçın postuna gedirlər. Yollar tıxacdır deyə, qalıblar yolda.
Baba tez durub pencəyini götürdü:

– Onu görməliyəm, hökmən görməliyəm! – Dalınca ha səslədilər, gözləmədi. Amma çıxandan sonra bir də qayıtdı, – Qızım, telefonunu mənə ver, lazım olacaq, – deyib nəvəsinin cavabını gözləmədən telefonu əlindən aldı.

On səkkiz yaşlı Yovşan:

– Baba, hara gedirsən? Tək getmə, – deyib onunla bərabər çıxdı.

Baba və nəvə birbaşa üz tutdular rayon icra hakimiyyətinə. Rayonun ağsaqqalı olduğundan hamı onun hörmətini saxlayırdı. Elə gedən kimi: “Başçı ilə görüşəcəyəm”, – deyib içəri girdi.

– Cənab başçı, bu ermənini görməliyəm.

Başçı söhbətin nədən getdiyini bilmədiyi üçün:

– Ay Əlif dayı, bir dayan görək. Kimi görməlisən, niyə görməlisən, ətraflı danış görüm?..

– Oğlum, deməli, bu videoda gördüyün Aşotdur, yuxarı məhəllədən qonşumuz. Biz qaçqın düşəndə oğlum Tuqay yaralanmışdı. Onların evində gizlətdik, amma özümüzlə gətirə bilmədik. Aşot bizə erməni döyüşçülərdən qaçmaq üçün kömək etdi. Amma sonra oğlumdan heç bir xəbər tuta bilmədim. Onun evində qoyub gəldim, sonra… Sonra bütün əlaqələr kəsildi, hara yazdım, əlac olmadı. Xəbər-ətər çıxmadı, – Əlif kişi elə hönkür-hönkür ağladı, otaq silkələndi. Qırışmış dəsmalı ilə yol çəkməkdən sozalan gözlərini sildi. Dodaqları əsə-əsə, – Mən onu görməliyəm e-e, görməliyəm. O bilir oğlumun taleyini, ölübsə də, heç olmasa, qəbrinin yerini deyər. Qurban olum sənə, başçı, kömək elə. O getsə, bir də məlumat ala bilməyəcəyəm, – dedi.

Başçı sarsılmışdı. Nə deyəcəyini, necə edəcəyini bilmirdi. Həm Əlif dayının halına acıyır, həm də kişini Aşotla necə görüşdürəcəyini düşünürdü. Axı çox çətin məsələ idi. Kimə desin, kimdən kömək istəsin, bilmirdi. Amma Əlif kişi qan ağlayan gözlərlə: “Yalvarıram sənə, anası: “Oğlum!” – deyə-deyə köçdü bu dünyadan, heç olmasa, mən sümüklərinə sarıla bilim, o körpə sümüklərinə… Əlləri babbalaca idi. On üç yaşı olsa da, körpə idi oğlum. Bığ yeri təzəcə tərləmişdi. Otuz ildir, o son baxışları unuda bilməmişəm. Dili ilə: “Siz gedin”, – desə də, gözləri, “Məni buraxma, ata!” – deyirdi, başçı. Bilirsən, qızlarımdan, namusumuzdan qorxdum. Dedim: “Dalınca qayıdacağam!” Qayıda bilmədim…” – deyirdi.

Başçı nəmlənmiş gözlərini silib kiməsə zəng vurdu. Vəziyyəti izah etdi. Telefonun o tərəfindən: “Həmin videonu mənə göndər!” – səsi eşidildi. Bir saat keçməmiş gəlib, Əlif kişini götürüb üzü Qarabağa yola çıxdılar.

Əlif kişi o dağınıq yollarda bir dəfə də olsun, gözünü qırpırmır, uzanıb gedən kələ-kötür yollara baxırdı. Yol kənarlarında qalan tək-tük tut ağacları sanki necə var idisə, eləcə yerlərində qurumuşdu. Başına illərdir, daraq dəyməyən, dünyadan uzaq düşən divanə kimi görünürdü ağaclar. Bəzi yerlərdə isə üzüm kolları necə simə vurulmuşdu, elə də qalmışdı; baxımsızlıqdan qurumuşdular. Əlif kişiyə elə gəlirdi, bu yerləri heç vaxt görməyib. Çünki tanınacaq bina, yol, nişanə yox idi. Nə kəndlər, nə qəsəbələr qalmışdı; heç nə yox idi. Bəzən uzaqdan sökülmüş evlərin yeri görünürdü.

“Bəlkə, yaşayır…” – deyə qeyri-ixtiyarı dodaqlarından qopdu. Tez-tələsik əlləri ilə ağzını qapayıb hönkürdü. Çünki özü də inanmırdı. Amma yenə də ölməyən ümidin, həsrətin, dəhşətin səsi idi, – çıxmışdı ağzından: “Bəlkə, yaşayır…”

Heç vaxt siqaret çəkməyən Əlif kişi gözləmə zalının qarşısında əsgərdən aldığı siqareti elə sümürürdü, az qalırdı, ovurdları bir-birinə dəysin. Amma oğlundan gəlməyən xəbər kimi ağzından da tüstü çıxmırdı. Sanki tüstü göz yaşı olub içinə axırdı.

Nəhayət…

Əlif kişi heç nə demədən vicdan əzabından tir-tir əsən erməninin gözlərinə baxırdı. Bu dəqiqə onu boğa bilərdi, amma birinci oğlundan xəbər almalı idi. Düz gözünün içə baxır, nəsə soruşmağa isə cəsarəti çatmırdı. Aşot da bir müddət ona baxdı. Sonra başını aşağı salıb:

– Bağışla, Əlif, bağışla! Bacarmadım. Əmanətinə sahib çıxa bilmədim.

Əlif onun yaxasından tutub silkələdi:

– Necə yəni bacarmadım? necə yəni?.. Haram olsun sənə etdiklərim! Səni mən adam etdim! Qızının müalicəsi üçün o boyda var-dövlətimdən keçdim. Amma sən, sən, alçaq çıxdın. Onu sənə tapşırmışdım! İnanırdım ki, nə olur-olsun, qoruyacaqsan! Oğluma nə etdin? Öldürmüsən, heç olmasa, yerini de… – Bayaqdan qisas hissi ilə alovlanan Əlif kişi birdən-birə günahkar adamlar kimi yalvarmağa başladı, – Xahiş edirəm, de, yerini de…

Aşotun deyəcək sözü olmasa da, dik durmuşdu. İçindən Əlifi qucaqlamaq, ayaqlarına düşüb yalvarmaq, üzr istəmək keçsə də, bacarmırdı. Qaçmağa yer olmadığı kimi üzrxahlığa da üz yox idi. Günahkar idi. Kişiliyi çatsa, elə ordaca özünü öldürərdi, amma onu da bacarmazdı.

– Mən çarəsiz əclafam, Əlif! Mən vidansız, ruhsuzam, Əlif! Məni bağışla, oğlunu mən öldürdüm! Həm də gözünün içinə baxa-baxa. O qürurlu, mərd gözlərdə səni görə-görə öldürdüm. “Əmi” dediyi adam öldürdü oğlunu. Bilirsən niyə? Çünki mən də ata idim. Sizdən sonra Vitali dəstəsi ilə evimə gəldi. Oğlunu gizlətdiyimi bildilər. Bax bu gözüm də sənin oğlunla öldü. Qurban oldu sənin oğluna bu gözüm. Ondan sonra bu dünyaya tay gözlə baxdım. Vitali məni döydü, gözümü çıxardılar. Sonra da onu öldürməyimi istədilər. Etməsəm, gözümün qabağında qızımı, arvadımı zorlayacaqdılar. Tək idim, Əlif, tək idim… Mən də ata idim. Mənim yerimə sən olsan, nə edərdin, deyə bilərsən? Çarəsiz idim… Gücüm çatmazdı onlara…

Əlif kişi bildiyi həqiqəti indi ucadan eşitdi… Oğlu elə indicə öübmüş kimi hayqırdı. Xırıltılı səslə:

– Qəbri haradadır? Haradadır? – bağıra bildi sadəcə…

– Sizin həyətdəki qara tut ağacının yanında dəfn etdim. Bilirsən, Əlif, bütün ağaclar qurudu getdi, bircə o qara tut ağacı hələ də qalıb. Amma o ildən sonra bir də bar vermədi. Eləcə yaşadı qara tut. Bu otuz ildə həmişə qulluq elədim, baxdım, suladım, budadım. Amma bir daha bəhər vermədi. Hər il tut yetişən vədə onu ziyarətə gedirdim, görüm, bu il necədir? Nəfəs almadı, amma yaşadı tut ağacı, – deyib Əlif kişiyə sarıldı. Sonra da onun dizlərini qucaqlayıb ağladı, – Məni bağışla! Bütün millətim adına səndən üzr istəyirəm! Mən erməni olduğum üçün utanıram, Əlif, utanıram!

Şəmil SADİQ

……………