Xəbərlər

Hədəf Liseyi tədrisdə müasir texnologiyaların tətbiqi istiqamətində yeni layihəyə başlayıb. Liseydə şagirdlərin dərsləri virtual reallıq mühitində öyrənməsinə imkan verəcək VR (Virtual Reality – virtual reallıq) sinfi qurulur.

Tədrisdə yeni imkanlar

Yeni VR sinfinin əsas məqsədi tədris prosesini daha əyani, interaktiv və təcrübəyönümlü etməkdir. Virtual reallıq texnologiyalarının köməyi ilə şagirdlər müxtəlif fənlər üzrə öyrəndikləri mövzuları yalnız dərslik və digər ənənəvi vasitələrlə deyil, üçölçülü virtual mühitdə müşahidə və tədqiq etmək imkanı əldə edəcəklər.

Müxtəlif fənlər üzrə VR təcrübəsi

VR texnologiyasından tarix, coğrafiya, biologiya, fizika, astronomiya və digər fənlərin tədrisində istifadə edilməsi nəzərdə tutulur. Belə ki, şagirdlər tarix dərslərində qədim şəhər və abidələri virtual şəkildə ziyarət edə, coğrafiyada dünyanın müxtəlif bölgələrini araşdıra, biologiyada insan orqanizminin quruluşunu üçölçülü modellər üzərində öyrənə, astronomiya dərslərində isə Günəş sistemi və kosmik məkanla daha yaxından tanış ola biləcəklər.

Texnologiya pedaqoji vasitəyə çevrilir

Hədəf Liseyinin qurucusu, dosent Şəmil Sadiq bildirib ki, layihənin məqsədi texnologiyanı sadəcə məktəb mühitinə gətirmək deyil, onu tədrisin səmərəliliyini artıran real pedaqoji vasitəyə çevirməkdir.

“Bugünkü uşaqlar tamam fərqli texnoloji mühitdə böyüyürlər. Məktəb də bu dəyişiklikdən kənarda qala bilməz. İstəyirik ki, şagird öyrəndiyini yalnız oxumasın və dinləməsin, eyni zamanda görsün, araşdırsın və mümkün qədər yaşasın. VR texnologiyası bizə sinif otağının fiziki sərhədlərini aşmaq imkanı verir. Biz gələcəyin məktəbini gözləmək yox, onu bu gündən qurmaq istəyirik”.

Layihə çərçivəsində VR avadanlıqlarının tədris proqramlarına uyğunlaşdırılması, müxtəlif fənlər üzrə virtual dərs məzmunlarının seçilməsi və müəllimlərin bu texnologiyadan səmərəli istifadəsi istiqamətində işlərin aparılması planlaşdırılır.

Hədəf Liseyi olaraq inanırıq ki, VR sinfinin tətbiqi şagirdlərin dərsə marağının artmasına, vizual qavrama imkanlarının genişlənməsinə və tədqiqatçılıq bacarıqlarının inkişafına töhfə verəcək.      “Hədəf Liseyi – hədəfi böyük olanların liseyi!”

Təhsil sistemində ən bahalı səhvlərdən biri yaxşı müəllimi mükafatlandırmaq adı ilə onu sinifdən çıxarmaqdır.

Məktəbdə öz işinin peşəkarı olan, şagird və valideynlərin rəğbətini qazanan, nəticələri ilə seçilən bir müəllim görən kimi düşünürük: bu müəllim mütləq direktor, direktor müavini və ya hansısa bölmə rəhbəri olmalıdır.

Bəzən bunu yuxarı qurumlar istəyir, bəzən məktəb rəhbərliyi, bəzən də müəllimin özü. Çünki bizim düşüncəmizdə vəzifə hələ də peşəkar yüksəlişin əsas göstəricisi sayılır. Halbuki yaxşı müəllim olmaqla yaxşı direktor olmaq eyni şey deyil.

Müəllim bir günün içində sinifdən çıxıb tamam fərqli bir dünyanın içinə düşür. Dünən dərs planı hazırlayan, şagirdlə işləyən, pedaqoji üsullar haqqında düşünən insan bu gün rəsmi sənədləşmə, hesabatlar, yoxlamalar, valideyn müraciətləri, əməkdaşlar arasındakı mübahisələr, maliyyə məsələləri, təhlükəsizlik, qəbul prosesi və saysız-hesabsız inzibati problemlərlə üz-üzə qalır. Dünənə qədər gördüyü işə görə təşəkkür alan müəllim artıq hər problemin cavabdehinə çevrilir.

Məktəbdə bir qapı sınırsa, direktor cavabdehdir. Müəllimlə valideyn arasında problem yaranırsa, direktor cavabdehdir. Tədrisin keyfiyyəti aşağı düşürsə, direktor cavabdehdir. Maliyyə, təhlükəsizlik, intizam, qəbul, insan resursları, sənədləşmə – hamısı onun üzərinə gəlir. Bir müddət sonra həmin insanın illərlə qazandığı müəllim nüfuzu idarəetmədə buraxdığı səhvlərin kölgəsində qalmağa başlayır.

Sonra nə baş verir? Rəhbərlik ondan hesabat istəyir, problemlərin həllini tələb edir. O isə bu yükün altından qalxa bilmədikcə gərginlik artır. Münasibətlər pozulur. Sonda ya müəllim inciyib gedir, ya da işəgötürən tərəf onunla yollarını ayırmalı olur. Beləcə, bir zamanlar uğurları ilə fəxr etdiyimiz müəllimi itiririk. Ən acınacaqlısı isə budur ki, həmin insan sonradan yenidən müəllimliyə qayıtmaq istəmir. Qayıtsa belə, əvvəlki motivasiyası, həvəsi və enerjisi qalmır. Çünki bizim cəmiyyətdə vəzifədən əvvəlki işə qayıtmaq hələ də geriləmə kimi qəbul edilir.

Direktor olmuş bir insan yenidən müəllim olmağı özünə yaraşdırmır. Halbuki peşəkarlığın vəzifə ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. Təhsil idarəçiliyi ilə məşğul olduğum müxtəlif dövrlərdə bu vəziyyətlə dəfələrlə qarşılaşmışam. Yaxşı müəllimimizi dəyərləndirmək istəmişik. Onu rəhbər vəzifəyə təyin etmişik. Düşünmüşük ki, sinifdə göstərdiyi yüksək performansı idarəetmədə də göstərəcək. Bəzən belə də olub. Yaxşı müəllimdən yaxşı direktor, bacarıqlı müavin və güclü komanda rəhbəri yetişib. Amma hər zaman yox. Bəzən sinifdə möhtəşəm nəticə göstərən müəllimin idarəetmədə eyni uğuru göstərə bilmədiyini görmüşük. Qarşısına qoyulan tapşırıqları yerinə yetirməkdə çətinlik çəkib, hesabat verə bilməyib, əməkdaşlarla münasibəti idarə edə bilməyib, qərar qəbul etməkdən çəkinib və ya qərarlarının məsuliyyətini daşımaq istəməyib. Problemləri dedikdə isə bunu tənqid kimi qəbul edib. Halbuki müəllim kimi təqdir edilən insan rəhbər olanda artıq yalnız alqış yox, tələb və hesabatla da üzləşməlidir. Bu prosesdə bəzən münasibətlər də pozulub. Bir vaxtlar peşəkarlığına güvəndiyimiz, işinə yüksək qiymət verdiyimiz müəllimlə yollarımız ayrılıb. Bu, həm məktəb, həm də müəllim üçün itki olub.

Ona görə də məsələnin uğurlu tərəfini deyil, məhz uğursuz tərəfini qabartmaq istəyirəm. Çünki uğur özünü onsuz da göstərir. Uğursuzluğun səbəbləri isə təhlil edilməzsə, eyni səhv təkrar-təkrar yaşanır.

Məncə, Müəllimi vəzifə ilə qiymətləndirmək yanlışdır Bu problemdə hər iki tərəfin məsuliyyəti var. Birinci tərəf məktəb rəhbərliyi və ya işəgötürəndir. Biz müəllimi qiymətləndirmək istəyirik, amma bunun ən asan yolunu seçirik: ona vəzifə veririk. Sanki müəllimliyə davam etmək yerində saymaq, direktor olmaq isə yüksəlməkdir. Əslində isə müəllimi qiymətləndirməyin vəzifədən başqa çoxlu yolları var. Onun əməkhaqqı artırıla, əlavə sosial imkanlar yaradıla, metodist, mentor, aparıcı müəllim və ya təlimçi kimi inkişafı təmin edilə bilər. Elmi-pedaqoji fəaliyyətinə dəstək göstərilə, nüfuzu və peşəkarlığı məktəb daxilində daha görünən hala gətirilə bilər.

Yəni müəllimi dəyərləndirmək üçün onu mütləq sinifdən çıxarmaq lazım deyil.

İkinci məsuliyyət isə müəllimin öz üzərinə düşür. Müəllim də özünü düzgün qiymətləndirməlidir. Vəzifəni şöhrət, kreslo, status və ya yalnız maddi imkanların artması kimi görməməlidir. Özündən soruşmalıdır: mən insanları idarə edə bilərəmmi? Çətin qərarlar verməyə hazırammı? Konfliktlərdən qaçmayacağammı? Hesabat vermək, tənqid eşitmək, məsuliyyət daşımaq qabiliyyətim varmı? Çünki rəhbərlik üstünlük deyil, yükdür, məsuliyyətdir!  O kresloda oturan insanın səlahiyyəti artdığı qədər məsuliyyəti də artır.

Öyrətmək başqa, idarə etmək başqadır. Bu gün dünyanın aparıcı universitetlərində və təhsil sistemlərində təhsil menecerliyinin ayrıca ixtisas kimi tədris olunması təsadüfi deyil. Çünki öyrətmək ayrı peşədir, idarə etmək ayrı. Azərbaycanda da son illərdə bir sıra universitetlərdə təhsil menecerliyi ilə bağlı ixtisas və proqramların yaradılması bunu göstərir. Deməli, sovet dövründən qalan “ən təcrübəli müəllimi direktor təyin edək” prinsipi artıq müasir məktəbin tələblərinə cavab vermir.

Bu gün özəl tibb müəssisələrində baş həkimlə icraçı direktorun funksiyaları çox zaman ayrılır. Biri tibbi və peşəkar məsələlərə, digəri isə inzibati idarəetməyə cavabdeh olur. Məktəbdə də buna bənzər model üzərində düşünmək lazımdır. Akademik direktor təhsilin məzmunu, müəllim hazırlığı, metodika və şagird nailiyyətləri ilə məşğul ola bilər. İnzibati direktor isə maliyyə, təhlükəsizlik, insan resursları, sənədləşmə, texniki təminat və təşkilati məsələləri idarə edə bilər. Necə ki, beynəlxalq məktəblərdə bu gün belədir.

Çünki bu gün məktəb direktoru yalnız təhsilin keyfiyyətinə nəzarət etmir. O, eyni zamanda təhlükəsizliyə, maliyyəyə, qəbul prosesinə, əmək münasibətlərinə, valideynlərlə ünsiyyətə, məktəbin reputasiyasına, hüquqi sənədlərə, təsərrüfat işlərinə və fövqəladə vəziyyətlərdə qərarverməyə cavabdehdir. Kim düşünürsə ki, hər yaxşı müəllim bütün bu vəzifələri daşıya bilər, yanılır. Bunların hər biri üçün ayrıca idarəetmə bacarığı lazımdır. Pedaqoji fakültələrdə isə bu bacarıqlar ya ümumiyyətlə öyrədilmir, ya da çox məhdud şəkildə təqdim olunur.

Müəllim öz fənninin məzmununu, metodikasını və həmin sahəyə aid texnoloji vasitələri bilməlidir. Direktor isə bütün fənlərin ümumi tədris prinsiplərindən, məktəbin idarəetmə alətlərindən, maliyyə savadlılığından, əmək qanunvericiliyindən, insan resurslarından və təşkilati davranışdan xəbərdar olmalıdır. Bunlar eyni kompetensiyalar deyil.

Müəllim şagirdi, direktor sistemi yetişdirir Müəllimin əsas vəzifəsi öyrətməkdir. Direktorun əsas vəzifəsi isə insanların işləyə biləcəyi sistem qurmaqdır. Yaxşı müəllim dərsini planlaşdırır, sinfi motivasiya edir, şagirdi qiymətləndirir, valideynlə işləyir və insan yetişdirir. Yaxşı direktor isə məktəbin strateji inkişafını planlaşdırmalı, resursları düzgün bölüşdürməli, hüquqi və normativ sənədləri bilməli, müəllim kollektivini formalaşdırmalı, konfliktləri idarə etməli, böhran vəziyyətlərində qərar verməli və məktəbdə ortaq məqsəd yaratmalıdır.

Bir sözlə, biri öyrətmə mütəxəssisidir, digəri idarəetmə mütəxəssisi. Bu iki bacarıq bir insanda birləşə bilər. Amma hər yaxşı müəllimdə mütləq birləşməlidir deyə bir qayda yoxdur.

OECD-nin məktəb rəhbərliyi ilə bağlı yanaşmalarında da direktorun əsas missiyası müəllimlərin yerinə işləmək deyil, onların peşəkar inkişafını təmin edən mühit yaratmaq kimi göstərilir. Effektiv direktor məktəbdə əməkdaşlıq mədəniyyəti, ortaq məqsəd və davamlı inkişaf sistemi qurmalıdır. Məktəb rəhbərliyi şagird nailiyyətlərinə çox zaman birbaşa deyil, müəllimlərin fəaliyyətini gücləndirməklə təsir edir. Yəni yaxşı direktorun özü məktəbin ən yaxşı müəllimi olmaq məcburiyyətində deyil. Onun əsas vəzifəsi yaxşı müəllimlərin daha yaxşı işləməsinə şərait yaratmaqdır. Bu fərqi anlamadıqca müəllimlə direktorun rolunu bir-birinə qarışdıracağıq.

Vəzifə mükafat deyil. Bizdə isə vəzifə çox zaman mükafat kimi təqdim olunur.  Bu yanaşmanın arxasında xoş niyyət dayanır. Amma xoş niyyət həmişə düzgün nəticə yaratmır. Çünki həmin müəllim bəlkə də məktəbin, hətta ölkənin ən yaxşı müəllimlərindən biridir. Biz onu sinifdən çıxarırıq. Əvəzində isə idarəetməyə hələ hazır olmayan bir rəhbər qazanırıq. Beləliklə, iki risk yaranır. Məktəb ən güclü müəllimlərindən birini itirir, idarəetmədə isə yeni problemlərlə üzləşir. Əgər həmin şəxs rəhbər kimi uğur qazana bilmirsə, artıq insanlar onun müəllimlik bacarığını deyil, idarəetmə səhvlərini müzakirə etməyə başlayırlar. İllərlə formalaşmış müəllim nüfuzu bir neçə ayın içində zədələnə bilir.

İdarəetmə ədəbiyyatında məşhur olan Peter prinsipi bu vəziyyəti kifayət qədər sərt şəkildə ifadə edir: insanlar iyerarxiyada səriştəsizlik səviyyəsinə qədər yüksələ bilirlər. Yəni bir insan əvvəlki işində uğurlu olduğuna görə yüksəldilir. Lakin yeni vəzifədə tamam fərqli bacarıqlar tələb olunur. Əgər həmin bacarıqlar onda yoxdursa və ya inkişaf etdirilməyibsə, insan yeni vəzifədə uğursuz ola bilər.

Bu prinsip təhsil sahəsində xüsusilə ciddi düşünülməlidir. Çünki yaxşı müəllimlik direktor olmaq üçün başlanğıc üstünlükdür, amma yetərli şərt deyil. Rəhbər təyin edilmir, yetişdirilir. İnkişaf etmiş təhsil sistemlərində müəllimlərin karyera yolu əvvəlcədən planlaşdırılır.

Məsələn, Sinqapur təhsil modelində müəllimlər üçün fərqli inkişaf istiqamətləri mövcuddur. Bəzi müəllimlər yüksək səviyyəli pedaqoq kimi yetişir, bəziləri metodist və təlimçi olur, bəziləri isə mərhələli şəkildə məktəb rəhbərliyinə hazırlanır.

Azərbaycanda da müəllim işə qəbul olunarkən yalnız onun bugünkü biliyinə baxmaq kifayət deyil. Gələcək potensialı da qiymətləndirilməlidir. Onun liderlik xüsusiyyətləri, təşkilatçılığı, ünsiyyət qabiliyyəti, analitik düşüncəsi, qərarvermə bacarığı, təzyiq altında davranışı və məsuliyyət hissi müşahidə edilməlidir. Sonra həmin müəllim üçün fərdi inkişaf xətti müəyyənləşdirilməlidir.

Kimsə gələcəkdə rəhbər kimi yetişdirilə bilər. Kimsə metodist ola bilər. Kimsə elmi-pedaqoji fəaliyyətə yönəldilə bilər. Kimsə isə ömrü boyu sinifdə qalaraq yüzlərlə, minlərlə şagirdin həyatına təsir edən böyük müəllimə çevrilə bilər. Bunların heç biri digərindən aşağı deyil.

Problem ondadır ki, biz yalnız rəhbərliyi yüksəliş sayırıq. Kreslodan düşmək niyə çətindir? Cəmiyyətimizin başqa bir problemi də var. Biz vəzifəyə qalxmağı uğur, əvvəlki işə qayıtmağı isə məğlubiyyət hesab edirik. İnsan direktor olubsa, yenidən müəllimliyə qayıtmaq istəmir. Sanki əvvəlki peşəsi birdən-birə dəyərini itirib. Halbuki ağıllı və peşəkar insan üçün vəzifə məqsəd deyil.  Məqsəd fayda verməkdir. Əgər bir insan ən böyük faydanı sinifdə verirsə, onun müəllim olması direktor olmasından daha qiymətlidir. Əgər məktəbi idarə etməklə daha çox fayda yaradırsa, rəhbər olmalıdır. Əsas məsələ kreslo deyil. Əsas məsələ insanın ən güclü olduğu yerdə işləməsidir. Bəzən vəzifədən müəllimliyə qayıtmaq geriləmə yox, düzgün yerə qayıdışdır. Bunu qəbul etmək üçün isə həm təşkilati mədəniyyət, həm də şəxsi yetkinlik lazımdır.

Yaxşı müəllimi qorumaq lazımdır. Təhsil sistemi yalnız müəllim yetişdirməklə inkişaf etmir. O, rəhbər, metodist, təlimçi, tədqiqatçı və təhsil meneceri də yetişdirməlidir. Ancaq bunların heç biri təsadüfən formalaşmır. Yaxşı müəllim illərlə yetişir. Yaxşı direktor da eləcə. Yaxşı metodist və ya tədqiqatçı da bir neçə seminarla yaranmır. Bunların hər biri planlı inkişaf, uzunmüddətli hazırlıq və düzgün karyera xətti tələb edir. Yaxşı müəllim hər zaman yaxşı direktor olmaya bilər. Amma yaxşı müəllim hər zaman məktəbin ən böyük sərvətlərindən biridir. Onu qiymətləndirmək üçün mütləq vəzifəyə qaldırmaq lazım deyil. Bəzən ən böyük qiymət onu sinifdə saxlamaq, daha yaxşı şərait yaratmaq, əməyini maddi və mənəvi baxımdan dəyərləndirmək, təcrübəsini digər müəllimlərlə bölüşməsinə imkan verməkdir. Çünki məktəb yaxşı direktor tapa bilər. Amma itirdiyi böyük müəllimi yenidən yetişdirmək üçün bəzən illər kifayət etmir.

Şəmil Sadiq

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Şəmil Sadiq Monqolustanda – Ötükəndə çəkilən “Bir belgesel yolçuluğu” adlı proqramda iştirak edib.
Sizinlə Ötükən xatirələrini paylaşırıq!
Ötükən sənədli filmi və ya ayaqlar altında qalan tariximiz…
Əziz dostum, dəyərli türk sevdalısı, yazar və yayınçı Suat Turqutun dəvəti, Serkan Koçun təşkilatçılığı ilə “Bir belgesel yolçuluğu” adlı proqramda iştirak etdim. Təxminən 8 günlük Monqolustan səfəri baş tutdu. Açığı, yanvar ayından bu səfərə hazırlaşırdım. Çünki bu mənə görə sadəcə turistik gəzinti deyildi; həm elmi, həm mənəvi, həm də şəxsi baxımdan çox önəmli yolçuluq idi.
Bu səfər mənim üçün kökündən başqa məna, başqa yük daşıyırdı. Kitablarda oxuduğum, dərslərdə danışdığım, xəritələrdə yerini göstərdiyim, amma ruhumda həmişə uzaq çağırış kimi qalan yerlərə gedirdim; Ötükənə, Orxon vadisinə, Kül Tiginin, Bilgə xaqanın, Tonyukukun daş yaddaşına… Türkün ilk yazılı sözünün ucaldığı torpaqlara…
28 nəfərlik qrup idik. Türkiyədən, Avropadan gələn dostlarımız vardı, Azərbaycandan isə mən dəvət edilmişdim. Amma bir an belə özümü tək hiss etmədim. Çünki hamımızın amalı, qayəsi, sevdası eyni idi: Türk dünyasının qədim izlərini görmək, Orxon yazılarımızın, daş abidələrimizin, balbalların, kurqanların, müqəddəs yaddaş məkanlarının izinə düşmək…
Bu səfərin ən önəmli tərəfi də məhz bu idi: Türk tarixinin daş yaddaşına toxunmaq, Kül Tigin, Bilgə xaqan, Tonyukuk, Şiveet Ulaan, Külçur və adını saymaqla bitməyən onlarla abidə… Kitablarda oxuduğumuz, xəritələrdə gördüyümüz, dərslərdə danışdığımız o yerlərin qarşısında dayanmaq tamam başqa hissdir. İnsan orada sadəcə baxmır ki, sanki min il əvvəlki yaddaşı ilə üz-üzə gəlir.
Orxon yazılarının qarşısında dayananda bir daha anlayırsan ki, daşlar bir tarixdir. O daşların üstündə sadəcə hərflər yox, bir millətin ağlı, dövlət düşüncəsi, kədəri, xəbərdarlığı, qüruru və gələcəyə ünvanladığı səsi var. Bilgə xaqanın, Tonyukukun sözü bu gün də bozqırın küləyində yaşayır. Sanki daş susmur, sadəcə bizim onu eşidəcək qədər sakitləşməyimizi gözləyir.
Kül Tigin kompleksində, Bilgə xaqanın abidəsi önündə, Tonyukukun daşları arasında, balbalların sıralandığı o geniş çöllərdə insan istər-istəməz öz içində başqa bir sualla qarşılaşır: “Biz bu yaddaşa nə qədər sahib çıxmışıq? Bu daşlar yalnız keçmişdirmi, yoxsa hələ də sabaha baxan bir gözmü?” Amma təəssüflə qeyd edim ki, Monqolustan dövləti bu tarixə nəinki sahib çıxmır, heç dəyər də vermir. O qədim yazılar hələ də heyvanların oylağı olaraq qalır, yağışın, küləyin altında məhv olub gedir. Bu mənzərə, sözsüz ki, adamı mənən ağrıdır.
Monqolustan çölləri qəribədir. İlk baxışda boşluq kimi görünür. Amma o boşluğun içində böyük bir səs var. Bozqırın sakitliyi insanın içindəki səs-küyü azaldır. Günlərlə yol getdikcə anlayırsan ki, bu torpaqlar insana sadəcə mənzərə göstərmir, həm də onu “soyun”durur: tələskənlikdən, gündəlik qayğılardan, şəhər səsindən, süni təntənədən… Bir sən olursan, bir də göylər. Elə aydın, elə sonsuz bir göy ki, sanki Tanrının qapısından boylanırsan!
Qrupumuz çox maraqlı idi. Kiçiyimizin 15 yaşı, böyüklərimizin isə 83-84 yaşı vardı. Amma nə gənclər “yoruldum” dedi, nə də yaşlı professorlarımız, müəllimlərimiz, ziyalılarımız. Gecə-gündüz yol getdik. Bəzən saatlarla asfalt, bəzən torpaq yolda, bəzən də kilometrlərlə piyada irəlilədik. Elə gün olurdu ki, günümüzün 8-10 saatı yolda keçirdi. Bəzən bir balbalı, bir məzar daşını, bir kurqanın qalıqlarını görmək üçün saatlarla yol qət edirdik. Kənardan baxana, bəlkə, qəribə gələr: “Bir daş üçün bu qədər yol gedilərmi?” Amma o daş sənə kim olduğunu xatırladırsa, niyə də yox!
Yol boyu maraqlı söhbətlər, rəvayətlər, xatirələr, bilgi paylaşımları oldu. Mədəniyyətimizdən, tariximizdən, inanclarımızdan, Türk dünyasının bu günü və sabahından danışdıq. Bəzən “Çırpınırdı Qara dəniz” oxuduq, bəzən Turan marşı səsləndi, bəzən “Ayrılıq” mahnısı ilə kövrəldik. Açığı, belə səfərlərdə yolun özü də bir məktəbə çevrilir. Hətta bəzən avtobus sinif otağı olur, bozqır ağıllı lövhə, daşlar isə dərsliyin özü.

Bu səfərdə məni düşündürən məqamlardan biri də qədim mərasim yerləri, sunak daşları, qurban və törən məkanları oldu. Bəzi abidə komplekslərinin arxasında gördüyümüz, ortası deşik daşlar, balballar sadəcə “maraqlı arxeoloji detal” deyil. Onlar qədim türklərin ölüm, xatirə, ruh, qurban, mərasim və göylə əlaqə düşüncəsi haqqında danışır. İnsan həmin daşlara baxanda anlayır ki, qədim türk üçün məzar yalnız ölüm yeri yox, həm də mərasim yeri, yaddaş mərkəzi, ruhla toplumun görüş nöqtəsi idi.
Balballar isə ayrıca dünyadır. Səssiz dayanırlar, sanki hərəsi bir igidin, savaşın, andın, keçidin xatirəsini daşıyır. Daşlaşmış insan fiqurları kimi görünsələr də, əslində, daşlaşmış yaddaşlardır. Onların yanında dayananda insan təkcə keçmişi düşünmür, həm də öz dövrünü sorğulayır: Biz bu gün nəyin balbalını ucaldırıq? Hansı dəyəri sabaha daşıyırıq?
Bu yolçuluqda monqollarla, Tuva türkləri ilə, Avropada yaşayan türklərlə, Türkiyənin müxtəlif bölgələrindən gəlmiş insanlarla tanış oldum. Yeni dostluqlar qazandıq, bir-birimizdən çox şey öyrəndik. Sevdik, sevildik, paylaşdıq, danışdıq, düşündük. Sosial şəbəkələrdə başlayan tanışlıqlar artıq gerçək dostluqlara çevrildi.
Qrupun içində yol getmək də ayrıca təcrübədir. İnsan bəzən özünü də başqasının aynasında görür. Kimisi səssizliyi ilə öyrədir, kimisi zarafatı ilə yorğunluğu azaldır, kimisi bilgisi ilə söhbətə dərinlik qatır. Bu səfərdə yaş, ölkə, peşə fərqi aradan qalxdı. Hamımız bir yolun yolçusuna, dərvişinə çevrildik. Hərdən yorulduq, güldük, kövrəldik, bəzən də susduq. Amma o susqunluğun içində də böyük anlaşma vardı. Serkan bəy, Aşkın Koray bəy qrup rəhbəri kimi böyük səbir və məsuliyyət göstərdilər. Belə səfərlərdə hər kəs yorulur, kaprizlər, problemlər, kiçik narazılıqlar olur. Amma bütün bunların içində hamıya sayğı ilə, sevgi ilə yanaşmağa çalışdılar. Serkan bəyin bu işi sənədli filmə çevirməsi isə ayrıca önəmlidir. Ümid edirəm ki, bu film Türk dünyasının gənclərinə, xüsusilə də Orxon abidələrini, qədim Türk yaddaşını tanıtmaq baxımından böyük fayda verəcək.
Səfər bitdi. İstanbul Hava Limanında hər kəs öz yoluna ayrıldı. İnsan səfərin bitdiyini hava limanlarında daha yaxşı anlayır. Bir az əvvəl eyni avtobusda, eyni süfrədə, eyni yolda olan insanlar birdən-birə müxtəlif qapılara, müxtəlif şəhərlərə, müxtəlif həyatlara dağılır. Amma bəzi səfərlər insanın içində yox olmur. Monqolustan mənim üçün elə səfərlərdən oldu.
Mən də vətənə qayıtdım. Amma içimdə qəribə rahatlıq var. Sanki ruhum bir az saflaşıb, dünyagörüşümə yeni qatlar əlavə olunub, yaddaşım yeni bilgilərlə zənginləşib. Bu səfərdə təkcə yeni yerlər görmədim, həm də öz içimdə bəzi köhnə suallara qayıtdım. Türk olmaq nədir? Yaddaşa sahib çıxmaq nədir? Tarixlə fəxr etmək kifayətdirmi, yoxsa onu anlamaq, öyrətmək və yaşatmaq da lazımdır?
Bu səfər mənim üçün bir missiya idi. Bir ədəbiyyatçı, millətini sevən yazıçı, dilçi və təhsil adamı olaraq gördüklərimi, öyrəndiklərimi imkanım daxilində paylaşmağa çalışdım. Sosial şəbəkələrdə yazdım, danışdım, göstərdim, izah etdim. Nə qədər bacardım, onu siz bilirsiniz, əziz dostlar. Amma gücüm çatdığı qədər bu borcu yerinə yetirməyə çalışdım.
Çünki məncə, belə səfərlərin əsas mənası yalnız gedib görmək deyil. Əsas məsələ gördüyünü öz millətinin yaddaşına daşımaqdır. Bir gənc bu yazılardan sonra Orxon abidələri ilə maraqlanacaqsa, bir müəllim dərsində Bilgə xaqandan danışacaqsa, bir oxucu Tonyukukun adını ilk dəfə eşidib araşdıracaqsa, deməli, bu yolun mənası var.
İnşallah, belə yolçuluqlar davam edər. İndi könlümdə Altayları, Sibir türklərini görmək arzusu var. Bir gün Meksikanı da ziyarət etmək, oranın yerli xalqları ilə, qədim mədəniyyət izləri ilə tanış olmaq istəyirəm. Çünki insan dünyanı gəzdikcə yalnız başqalarını tanımır, həm də özünü daha yaxşı anlayır.
Bu adi səfər olmadı. Bu, daş yaddaşa doğru yol oldu.
Bozqırın nəfəsini içinə çəkmək oldu. Min il əvvəlki sözümüzlə bugünkü ruhumuzun görüşü oldu.
Bir az da özümüzə qayıdış idi.
Bir sözlə, unudulmaz oldu.
Yolumuz ağ olsun!

TESAM və “Hədəf Global”ın əməkdaşlığı ilə təşkil olunan Türk Dünyası Psixoloq və Pedaqoqlar Kampı İstanbul şəhərində 27–31 mart 2026-cı il tarixlərində keçirilib və uğurla başa çatıb. Beynəlxalq kamp Türk dünyasının müxtəlif bölgələrindən olan pedaqoq və psixoloqları bir araya gətirərək bilik və təcrübə mübadiləsi üçün mühüm platformaya çevrilib.

Kamp çərçivəsində iştirakçılar üçün müxtəlif istiqamətlər üzrə təlimlər təşkil olunub, onların peşəkar inkişafına töhfə verəcək yeni yanaşmalar və müasir baxış bucaqları təqdim edilib. Təlim və müzakirələr zamanı pedaqogika və psixologiya sahəsində aktual məsələlər ətrafında fikir mübadiləsi aparılıb.

Tədbirin gedişində Hədəf Şirkətlər Qrupunun qurucu direktoru Şəmil Sadiq də iştirak edib və kampın əhəmiyyətinə dair fikirlərini bölüşüb. O, Türk dünyası ölkələri arasında təhsil sahəsində əməkdaşlığın genişləndirilməsinin vacibliyini vurğulayıb.

Qeyd edək ki, Hədəf Liseyləri və Hədəf Kurslarından ümumilikdə 15 nəfər müəllim beynəlxalq kampa qatılaraq təlim və müzakirələrdə fəal iştirak ediblər.

Kamp çərçivəsində təşkil olunan mədəni proqramlar iştirakçılar arasında daha sıx ünsiyyətin qurulmasına, fərqli mühitlərin tanınmasına və qarşılıqlı əlaqələrin möhkəmlənməsinə də şərait yaradıb.

Sonda kamp iştirakçılarına beynəlxalq sertifikatlar təqdim olunub.

Bildirilib ki, həyata keçirilən layihə Türk dünyası ölkələri arasında təhsil və psixologiya sahəsində əməkdaşlığın inkişafına töhfə verir və gələcəkdə bu istiqamətdə yeni layihələrin reallaşdırılması nəzərdə tutulur.

Ankarada keçirilən “Türk Dünyası Yayıncılıq Konqresi”ndə üç gün davam edən müzakirələrdən sonra mənim üçün bir məqam tam aydın oldu: biz artıq ideyaları deyil, sistemləri müzakirə etməliyik. Çünki Türk dünyasında nəşriyyat sahəsi uzun illərdir niyyətlər, təşəbbüslər və fərdi uğurlar üzərində dayanır. Amma bu yanaşmanın artıq yetərli olmadığı açıq şəkildə görünür.

Əslində bu istiqamətdə ilk addımlar daha əvvəl atılmışdı. 2022-ci ilin oktyabrında mənim və Türkiyəli naşir dostum Mustafa Karagüllüoğlunun təşəbbüsü ilə Turan Naşirlər Birliyi qurulmuş, Türkiyə, Azərbaycan, Qazaxıstan, Özbəkistan və Qırğızıstan naşirlərinin iştirakı ilə təsis konfransı keçirilmişdi. Hətta birliyə sədr olaraq Rafiq İsmayılov seçilmişdi. Düzdür, bu təşəbbüs sonradan tam institusionallaşa bilmədi, lakin müəyyən fəaliyyətlər həyata keçirildi və bu ideyanın real ehtiyacdan doğduğu artıq o zaman da hiss olunurdu.

Bu gün isə proses yeni və daha ciddi mərhələyə qədəm qoyur. Türkiyə Cümhuriyyəti Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin dəstəyi ilə 27–29 mart tarixlərində Ankarada keçirilən I Türk Dünyası Yayıncılıq Konqresi bu istiqamətdə ciddi dönüş nöqtəsi oldu. Üç gün davam edən konqresdə idarəetmə, ortaq dil və əlifba, tərcümə, müəllif hüquqları və ədəbi əlaqələr üzrə komissiyalarda geniş müzakirələr aparıldı. Türk dövlətlərinin həm rəsmi nümayəndələri, həm də qeyri-hökumət təşkilatları bu prosesdə aktiv iştirak etdi. Qəbul olunan qərarların yazılı şəkildə sistemləşdirilməsi isə bu təşəbbüsün artıq ideya səviyyəsindən çıxaraq strukturlaşma mərhələsinə keçdiyini göstərir.

Bu gün nəşriyyatçılıq sadəcə kitab çap etmək deyil. Bu, ortaq yaddaşın qorunması, dilin yaşadılması, mədəniyyətin gələcəyə ötürülməsi və eyni zamanda ciddi iqtisadi sektorun formalaşdırılması deməkdir. Lakin reallıq budur ki, Türk dünyasında bu sahə hələ də parçalanmış vəziyyətdədir. Əlaqələr epizodik xarakter daşıyır, əməkdaşlıqlar isə çox vaxt şəxsi təşəbbüslərdən asılıdır. Türkiyə istisna olmaqla, bir çox türk dövlətlərində nəşriyyat sektoru hələ də istənilən səviyyəyə çatmayıb, bəzi ölkələrdə isə hətta beynəlxalq kitab sərgiləri belə müntəzəm keçirilmir.

Müzakirələr zamanı ortaya çıxan əsas problemlərdən biri koordinasiyasızlıq idi. Aydın oldu ki, Türk dünyasında nəşriyyatları sadəcə təmsil edən deyil, onları koordinasiya edən və istiqamətləndirən bir struktur qurulmalıdır. Bu struktur formal birlik deyil, işləyən mexanizm olmalıdır, real layihələr həyata keçirməli, məlumatları toplamalı və təhlil etməli, ölkələr arasında davamlı əlaqəni təmin etməlidir.

Digər kritik məsələ müəllif hüquqlarıdır. Açıq demək lazımdır ki, bu sahədə sistemlilik zəifdir. Türkiyə müəyyən təcrübə toplasa da, digər ölkələr ciddi geridədir. Halbuki dünya nəşriyyat bazarında əsas gəlir mənbələrindən biri müəllif hüquqlarının beynəlxalq dövriyyəsidir. Bu gün isə çox nadir hallarda bir Azərbaycan müəllifinin əsəri xarici nəşriyyata satılır və bundan sistemli gəlir əldə olunur.

Konqresdə bu problemlərin həlli üçün bir sıra konkret təkliflər irəli sürüldü:

• Türk dövlətləri naşirlərinin B2B formatlı görüşlərinin təşkili,

• müəllif hüquqlarının qorunması üçün beynəlxalq konvensiyalara uyğun sistemin qurulması,

• hər ölkədə TEDA modelinə bənzər tərcümə dəstək fondlarının yaradılması,

• naşirlər arasında kitab mübadiləsini stimullaşdıran ortaq ədəbiyyat fondunun təsis edilməsi.

Bu addımlar atılmasa, biz kitab istehsal edən, amma dəyər yaratmayan bir sektor olaraq qalacağıq. Bu gün türk xalqları bir-birinin ədəbiyyatını əsasən klassiklər vasitəsilə tanıyır. Məsələn, Qırğız ədəbiyyatı deyəndə ilk yada düşən ad Çingiz Aytmatovdur. Bu isə müasir ədəbi dövriyyənin zəifliyinin açıq göstəricisidir.

Digər tərəfdən, nəşriyyat sahəsi yalnız yazıçılardan ibarət deyil. Bu sahənin arxasında redaktorlar, tərcüməçilər, illüstratorlar, dizaynerlər kimi görünməyən peşə sahibləri dayanır. Müasir dövrdə isə buna kitab marketoloqları, rəqəmsal nəşriyyat mütəxəssisləri və satış menecerləri də əlavə olunur. Bu baxımdan ortaq mütəxəssis şəbəkəsinin qurulması, rəqəmsal platformalar vasitəsilə resurs mübadiləsi və birgə təlim proqramlarının təşkili olduqca vacibdir.

Praktiki problemlərdən biri də logistika və gömrük baryerləridir. Bu gün bir kitabı bir ölkədən digərinə göndərmək bəzən onun dəyərindən daha baha başa gəlir. Bu isə vahid kitab bazarının formalaşmasına ciddi maneə yaradır. Ona görə də:

• kitab məhsulları üçün xüsusi logistika və tarif güzəştləri tətbiq olunmalı,

• gömrük prosedurları sadələşdirilməli,

• ortaq e-ticarət platforması qurulmalıdır.

Bununla yanaşı, nəşriyyatçılığın qarşısında yeni çağırış, süni intellekt dayanır. Bu texnologiya imkanlar açsa da, dilin səthiləşməsi riskini də artırır. Ona görə də əsas prinsip aydın olmalıdır: dil qorunmalı, ortaq məzmun bazası formalaşdırılmalı və texnologiya bu bazaya əsaslanaraq inkişaf etməlidir. Yəni texnologiya dili yox, dil texnologiyanı yönləndirməlidir.

Bütün bu reallıqlar bir həqiqəti göstərir: Türk dünyası nəşriyyatçılığı artıq romantik çağırışlar mərhələsini keçməlidir. “Birlik yaradaq”, “əməkdaşlıq edək” kimi ifadələr kifayət deyil. Bu ideyaların arxasında konkret institutlar, mexanizmlər və davamlı sistemlər dayanmalıdır.

Məhz bu səbəbdən Türk Dünyası Naşirlər Birliyinin yaradılması arzu yox, zərurətdir. Bu birlik ortaq mədəni məkanın formalaşmasının institusional dayağına çevrilməlidir. Dövlət və özəl sektor bu təşəbbüsü strateji prioritet kimi dəstəkləməlidir.

Çünki ortaq dil və əlifba ideyasının real inkişaf sahəsi məhz kitabdır. Dilin standartlaşması, terminologiyanın formalaşması və düşüncə birliyinin yaranması yazılı mədəniyyət üzərindən baş verir. Kitab yalnız informasiya vasitəsi deyil – o, ortaq yaddaşın qurucusudur.

Bu gün biz eyni mədəniyyətin daşıyıcıları olsaq da, bir-birimizi yetərincə oxumuruq. Bu isə sadəcə mədəni boşluq deyil, strateji boşluqdur. Türk Dünyası Naşirlər Birliyi bu boşluğu doldura bilər:

• ortaq tərcümə proqramları ilə ədəbiyyatların qarşılıqlı dövriyyəsini təmin edər,

• vahid kitab bazarı formalaşdırar,

• müəllif, nəşriyyat və oxucu arasında sərhədləri aradan qaldırar,

• ortaq terminoloji və dil standartlarının inkişafına töhfə verər,

• gənc yazarların və düşüncə adamlarının Türk dünyası miqyasında tanınmasına imkan yaradar.

• Türk dünyası ədəbiyyatk mukafatları yazarlara stimul olar,

Tarix də göstərir ki, mədəni inteqrasiya olmadan nə iqtisadi, nə də siyasi birliklər davamlı ola bilər. Əvvəl mədəniyyətlər qovuşur, sonra sistemlər qurulur.

Əgər biz sabah ortaq iqtisadi məkan və güclü əməkdaşlıq istəyiriksə, bu gün kitab üzərindən ortaq düşüncə məkanı qurmalıyıq.

Ankara görüşü bir daha göstərdi ki, bu ehtiyac artıq yetişib. Bu, sadəcə ideya deyil, zamanın tələbidir. Və əminəm ki, bu birlik qurulduğu gün, İsmayıl Qaspıralının, Ziya Göyalpın, Hüseyn Cavidin, Əlibəy Hüseynzadənin ruhu bir daha şad olacaq.

Şəmil Sadiq,

ANAİB idarə heyəti Sədri dos.

Türkiyənin tanınmış qeyri-hökumət platformalarından olan TESİAD (Tüm Etkin Sanayici İşadamları ve İşkadınları Federasyonu) və TESAM-ın (Türkiye Ekonomik, Siyasal ve Stratejik Araştırmalar Merkezi) qurucu başqanı İlyas Bozkurt Hədəf Şirkətlətlər Qrupunun qurucu rəhbəri, dosent Şəmil Sadiqlə görüşüb.

Görüş zamanı tərəflər arasında qarşılıqlı fikir mübadiləsi aparılıb və müxtəlif məsələlər müzakirə olunub. Xüsusilə Türk dünyasına yönəlmiş təhsil fəaliyyəti, TESAM və TESİAD-ın xaricdə həyata keçirdiyi layihələr, beynəlxalq əməkdaşlıq imkanları və ortaq təşəbbüslər barədə geniş müzakirələr aparılıb.

Söhbət zamanı qurumlararası əməkdaşlığın gücləndirilməsi, yeni dövr layihələrində birgə fəaliyyət göstərilməsi və beynəlxalq əlaqələrin genişləndirilməsi məsələləri ilə bağlı fikir birliyi əldə olunub. Vurğulanıb ki, hazırda Hədəf Liseyinin və Hədəf kurslarının müəllimləri TESAM-da keçirilən seminar-treninqlərdə iştirak edirlər. Görüşdə TESAM-ın Hədəf Şirkətlər Qrupunun layihəsi olan Türk İnteqrasiya Olimpiadasına (TİO) tərəfdaş olaraq qoşulması məsələsi də müzakirə edilib.

Səmimi atmosferdə keçən görüşdə İlyas Bozkurt ötən il Bakıya səfərini məmnunluqla xatılayıb, səfər çərçivəsində Hədəf Şirkətlər Qrupu ilə tanışlıq və keçirilən görüşlərin əhəmiyyətini vurğulayıb.

Ziyarətə görə təşəkkürünü bildirən İlyas Bozkurt dosent Şamil Sadiqə fəaliyyətində uğurlar arzulayıb.

Türk dövlətlərindən olan naşirlər və nəşriyyat sahəsinin nümayəndələri Ankarada keçirilən Türk Dünyası Yayıncılıq Konqresi çərçivəsində bir araya gəliblər.

Xatırladaq ki, 2022-ci ilin oktyabr ayında Bakı Kitab Sərgisi çərçivəsində türk ölkələrindən olan naşirlərin iştirakı ilə Türk Dünyası Naşirləri Birliyinin yaradılmasının vacibliyi vurğulanmış və bu istiqamətdə ilkin, qeyri-rəsmi addımlar atılmışdı.

Həmin təşəbbüsün davamı olaraq, Türkiyənin Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin dəstəyi ilə 27–29 mart tarixlərində Ankarada Türk Dünyası Yayıncılıq Konqresi keçirilir. Konqres türk dövlətlərindən olan naşirləri, nəşriyyat rəhbərlərini və sahə üzrə mütəxəssisləri bir platformada birləşdirir.

Tədbirdə Azərbaycandan da 10 nəfər naşir və rəsmi nümayəndə iştirak edir. Nümayəndə heyətinin tərkibində Azərbaycan Mədəniyyət Nazirliyinin Azərbaycan dili və Ədəbiyyat siyasəti şöbəsinin müdiri Vasif Qurbanzadə, ANAİB – Azərbaycan Nəşriyyatlar Assosiasiyasının sədri Şəmil Sadiq də yer alırlar.

Konqres çərçivəsində nəşriyyat sahəsində əməkdaşlığın genişləndirilməsi, ortaq layihələrin həyata keçirilməsi, kitab mübadiləsi və türk dünyasında vahid nəşriyyat platformasının formalaşdırılması kimi məsələlər müzakirə olunur. Tədbirin əsas məqsədi türk dövlətləri arasında nəşriyyat sahəsində əlaqələrin möhkəmləndirilməsi və ortaq mədəni layihələrin təşviq edilməsidir.

Görüşdə Hədəf Şirkətlər Qrupu ilə Bakı Slavyan Universiteti arasında əməkdaşlıq məsələləri, eləcə də tərəflərin birgə təşkilatçılığı ilə keçiriləcək “II Təlimdən Bacarığa Forumu”nun detalları müzakirə olunub.

Bildirilib ki, artıq bir neçə ildir təşkil olunan forum əsasən məktəbəqədər təhsil və bağça müəllimlərinin peşəkar inkişafına yönəlmiş platformadır. Beş gün davam edən tədbir çərçivəsində müəllimlərin pedaqoji bacarıqlarının artırılması, müasir təlim metodlarının paylaşılması və təhsildə yeni yanaşmaların müzakirəsi nəzərdə tutulur. Görüşdə builki forumun mövzuları və proqramı ilə bağlı geniş fikir mübadiləsi aparılıb.

Tərəflər həmçinin gələcək əməkdaşlıq imkanları və ölkədə təhsilin inkişafı istiqamətində mümkün birgə layihələri də müzakirə ediblər.

Görüş çərçivəsində Hədəf Şirkətlər Qrupunun qurucu direktoru Şəmil Sadiq Bakı Slavyan Universitetinin infrastrukturu ilə də yaxından tanış olub. Universitetdə həyata keçirilən yeniliklər, yaradılan mühit və inkişaf istiqamətləri barədə məlumat verən rektor Anar Nağıyev qeyd edib ki, ali təhsil müəssisəsində beynəlxalq akademik mühitin formalaşdırılması və müasir təhsil standartlarının tətbiqi istiqamətində ardıcıl işlər aparılır.

Şəmil Sadiq universitetdəki müasir və dinamik mühiti yüksək qiymətləndirərək bildirib ki, burada formalaşdırılmış məkanlar dünya xalqları universiteti ideyasını əks etdirir, eyni zamanda Azərbaycançılıq dəyərlərinin xüsusi vurğulanması diqqət çəkir.

O, Bakı Slavyan Universitetinin
ölkədə ali təhsilin inkişafına mühüm töhfə verdiyini qeyd edib və səmimi görüşə görə rektora təşəkkürünü bildirib.

Tərəflər gələcəkdə əməkdaşlığın daha da genişlənəcəyinə və bu əməkdaşlığın Azərbaycanda özəl–dövlət tərəfdaşlığının inkişafına töhfə verəcəyinə inamlarını ifadə ediblər.
Hədəf MEDİA

Təhsil niyə imtahana xidmət etməlidir?

Məktəbdə təhsil ona görə verilir ki, gənc nəsil nəsə öyrənsin, bilik əldə etsin, düşünmə bacarıqları formalaşsın, savadlı və mədəni insan kimi yetişsin. Lakin bu gün ölkəmizdə elə bir vəziyyət yaranıb ki, sanki məktəbdə təhsil ona görə verilir ki, şagird 11 ilin sonunda Dövlət İmtahan Mərkəzinin qəbul imtahanından keçə bilsin. Başqa sözlə, biz həyati bacarıqlar qazanan, biliyi əldə edən, özümüzü ifadə edən, dünyaya faydalı olan insan yetişdirmək üçün yox, imtahan etmək üçün dərs keçirik.

Bu yanaşma nəticəsində müasir kurikulumun əsas fəlsəfəsi olan təfəkkür yönümlü, yəni bacarıq və səriştə əsaslı təhsil modeli faktiki olaraq arxa plana keçir və onun yerini yenidən informasiya yüklü, yaddaş yönümlü təhsil alır. Beləliklə, təhsilin məqsədi şagirdin intellektual inkişafı deyil, 700 ballıq qəbul yarışında nəticə göstərmək olur. Nəticədə bir məktəbin, bir müəllimin fəaliyyətinin əsas göstəricisi də məhz bu bal sistemi ilə ölçülməyə başlayır.

Kurikulum fəlsəfəsi və 700 ballıq yarış

Əslində isə institusional baxımdan funksiyalar aydındır. Elm və Təhsil Nazirliyinin əsas vəzifəsi “Təhsil haqqında” qanuna və təsdiqlənmiş kurikulum sənədlərinə əsaslanaraq ümumi təhsilin məzmununu formalaşdırmaq və məktəblərdə tədrisin həyata keçirilməsini təmin etməkdir. Dövlət İmtahan Mərkəzinin funksiyası isə ali məktəblərə və dövlət qurumlarına qəbul üçün zəruri olan akademik bilik və kompetensiyaların ölçülməsi, yəni qiymətləndirmə prosesinin təşkili, imtahan verənlərin bilik və bacarıqlarına uyğun olaraq ədalətli qəbul prosesinin təşkili olmalıdır.

Lakin müşahidə olunan odur ki, Dövlət İmtahan Mərkəzi yalnız qiymətləndirmə institutu kimi fəaliyyət göstərməklə kifayətlənmir. İmtahanlara hazırlaşan abituriyentlər üçün müxtəlif dərs vəsaitləri, test topluları, siniflər üzrə iş dəftərləri və qiymətləndirmə materialları hazırlayıb çap edir və faktiki olaraq bu sahədə təhsil siyasətinə təsir edən yeni bir təhsilverən struktur kimi çıxış edir, həmçinin nəşriyyat fəaliyyəti də həyata keçirir. Bu isə təhsil sistemində funksional sərhədlərin qarışmasına və institusional ikitirəliyin yaranmasına səbəb olur. Bu da DİM-in uzun illər qazandığı nüfuza xələl gətirir, çünki DİM öz maraqlarını güdən tərəf kimi görünməyə başlayır.

Təhsildə funksional sərhədlərin qarışması

Belə bir şəraitdə məktəbdə çalışan müəllim də kurikulumda əsas istiqamət kimi müəyyən edilən həyati bacarıqlara və kompetensiyalara yönəlmiş dərs modelindən uzaqlaşaraq daha çox qəbul imtahanında istifadə olunan ölçmə formatına uyğun dərs keçməyə məcbur qalır. Sinifdə analitik düşüncə və problem həlli bacarıqlarını inkişaf etdirən fəaliyyətlər əvəzinə test tapşırıqları yazdırmaq və imtahan modellərini məşq etdirmək prioritetə çevrilir.

Digər tərəfdən, Elm və Təhsil Nazirliyinin təsdiq etdiyi dərsliklər, dərsliklərdəki tapşırıqlar bu imtahan formatına tam uyğun gəlmir. Çünki qəbul imtahanlarını keçirən qurum, yəni Dövlət İmtahan Mərkəzi hər il müxtəlif metodik jurnallar, proqramlar nəşr edir və həmin sənədlərdə imtahana düşəcək mövzular və sual modelləri elan edilir. Müəllimlər də dərslikləri kənara qoyub bu prosesi izləməli olur. Bu praktika hələ 1990-cı illərdən formalaşıb və bu gün də faktiki olaraq qəbul imtahanı təhsilin istiqamətini müəyyən edən əsas faktora çevrilib. Ki bu çox yanlışdır, təhsilin istiqamətini qiymətləndirmə yox, məzmun formalaşdırmalıdır!

Burada xüsusi qeyd etmək lazımdır ki, imtahan suallarının məzmunu dərsliklərdən kənar deyil, suallarda soruşulan faktların hər biri tədris olunur, sadəcə suala yanaşma, problem həll etmə forması, analitik düşünmə, mətn təhlili və s. kimi proseslər təhsildə bir cür, imtahanda başqa cür qarşımıza çıxır.

Repetitorluğun genişlənməsinin səbəbi

Məhz buna görə də ölkədə əlavə hazırlıq sistemi, repetitorluq bu qədər geniş yayılıb. Çünki kimsə hər il DİM-in proqramlarını izləməli, hansı mövzuların əlavə edildiyini və ya çıxarıldığını bilməli, hansı tip sualların düşəcəyini təhlil etməli və bunu şagirdə öyrətməlidir. Məktəbdə çalışan müəllimin isə buna əlavə vaxt ayırmaq imkanı məhduddur. Onun onsuz da ağır tədris proqramı, qiymətləndirmə öhdəlikləri və gündəlik pedaqoji fəaliyyəti var. Bu səbəbdən müəllim əlavə sərf etdiyi vaxtı ayrıca xidmət kimi təqdim edir ki, bu gün biz buna repetitorluq deyirik. Bunun nəticəsi isə cəmiyyət üçün əlavə maliyyə yükü, şagird və valideynlər üçün isə stress və psixoloji gərginlik yaradır.

Bu vəziyyət dövlət üçün də müəyyən mənada ikiqat maliyyə yükü yaradır və həmçinin dövlətin vətəndaş üçün gördüyü işlərin effektivliyinə kölgə sala bilir. Xüsusən, 10-11-ci sinif dərslikləri təəssüf ki, “hər zaman təzə kimi görünür”, yəni bu dərsliklər hazırlıq proqramının ağırlığı altında istifadədən kənar qalır. Dövlətimiz öz vətəndaşına ödənişsiz təhsil və dərslik təqdim edir, lakin sonda həmin dərsliklər qəbul imtahanına tam uyğun gəlmədiyi üçün şagird yenidən vəsait xərcləyərək Dövlət İmtahan Mərkəzinin nəşr etdiyi kitabları alır və məktəblərdən yayınıb əlavə hazırlıq kurslarına, repetitorlara müraciət edir. Bu da belə bir mənzərə yaradır ki, dövlət bir qurumunda ödənişsiz yaratdığı şəraiti digər qurumunun əli ilə ödənişli hala gətirir. Yaxşı olardı ki, DİM-in abituriyentlər üçün vəsaitləri 10-11-ci sinif dərslikləri kimi nəşr edilib hazırkı dərsliklər əvəzinə məktəblilərə ödənişsiz verilsin. Burda dövlət də qazanır, vətəndaş da!

Digər tərəfdən, universitetlərə qəbul imtahanlarının yüksək çətinlik səviyyəsi bəzən belə bir təsəvvür yaradır ki, guya məktəblərdə verilən təhsil yetərli deyil. Buna görə də universitetlərə qəbul balı aşağı salınır və nəticədə 2-dən də aşağı qiymət səviyyəsinə uyğun nəticə göstərən şagirdlər (150 bal toplayanlar) universitetə qəbul edilir. Bu isə vətəndaşlarda təhsil sisteminin ümumi məntiqi ilə bağlı suallar doğurur və dövlətin səmimi niyyətinə kölgə salmış olur.

Təhsil sistemi gənclər üçünmü, imtahan üçünmü?

Əgər məqsəd yalnız obyektiv seçimdirsə, o zaman haqlı olaraq belə suallar yaranır: niyə hər il yeni sual modelləri elan olunur? Niyə qəbul proqramlarında tez-tez dəyişikliklər edilir və yeni jurnallar dərc olunur? Niyə qiymətləndirmə materiallarının nəşri qapalı bir institutun inhisarında olur? Dünyada belə bir praktikanın geniş yayılmış nümunəsini tapmaq çətindir ki, bu qədər önəmli funksiyanı həyata keçirən dövlət qurumu eyni zamanda bu sahənin nəşr biznesi ilə məşğul olsun. Bilmirəm, bəlkə də bu DİM-in publik hüquqi şəxs olmasından irəli gəlir, amma hər bir halda, yanlışdır. DİM üçün lazımi büdcə ayrılmalı, orada çalışan müəllimlər belə cəmiyyətlə bu qədər təmasda olmamalı, maraqlı tərəfə çevrilməməlidir.

Bu nəşrlər sistemi elə bir vəziyyət yaradıb ki, bir şagird ötən il istifadə etdiyi qəbul vəsaitlərini növbəti ilin məzunu olan bacı və ya qardaşına ötürə bilmir. Çünki hər il dəyişiklik edilir və “təkmilləşdirilmiş nəşr” adı ilə yeni kitablar çap olunur, valideyn də bunu almaq məcburiyyətində olur. Bütün bunlar isə bəzən qəbul imtahanının sanki təhsil sisteminin yeganə xilaskarı olduğu kimi təqdim edilməsinə gətirib çıxarır. Guya bu sistem olmasa, təhsil sistemi çökər, rüşvət və korrupsiya artar. Halbuki bu gün artıq 1990-cı illərin reallığında yaşamırıq. O dövr üçün bu model müəyyən mənada effektiv idi. Bu gün isə daha balanslı və təhsilin məntiqinə uyğun yeni modellər üzərində düşünməyə ehtiyac var.

Məncə, məktəbə bir qədər nəfəs almaq imkanı verilməlidir. Təhsil sistemi sadə, anlaşılan və funksional olmalıdır. Hazırkı model o qədər mürəkkəbləşib ki, bəzən onu izah etmək üçün belə əlavə izaha ehtiyac yaranır. Hətta bəzən belə bir təsəvvür yaranır ki, təhsil sistemində “izahsız variantı” Elm və Təhsil Nazirliyi, “izahlı variantı” isə Dövlət İmtahan Mərkəzi təqdim edir. Filmdə deyildiyi kimi, izahsız iki manat, izahlı üç manat…

Ən əsası isə bu sistemin əsas subyekti olan gəncləri düşünmək lazımdır. Onlar bu ölkənin gələcəyidir. Qəbul imtahanı ilə biz fövqəladə istedadlı “vunderkindlər” seçmirik. Biz sadəcə müəyyən peşələri öyrənmək istəyən gəncləri seçirik ki, onlar universitetdə oxusun, peşə qazansın və gələcəkdə həkim, müəllim, mühəndis kimi cəmiyyətə xidmət etsinlər. Bu gün isə bəzən elə bir vəziyyət yaranıb ki, tibb fakültəsinə hazırlaşan bir şagird kəllə sümüklərinin sayını travmatoloqdan daha dəqiq bilir, Azərbaycan dili üzrə hazırlaşan şagird isə bəzi hallarda qrammatik detalları müəllimdən daha dərindən əzbərləyir. Bu isə real bilik deyil, imtahan yönümlü memorativ öyrənmənin nəticəsidir.

Elə son buraxılış imtahandan sonra gənclərin narazılığı da müəyyən mənada bununla bağlıdır. Həyatın sürəti artır, insanlar daha rahat və stresssiz yaşamağa ehtiyac duyur. Bunun üzərinə təhsilin də əlavə stress mənbəyinə çevrilməsi həm şagirdləri, həm də valideynləri yorur.

Əslində isə məsələnin həlli o qədər də mürəkkəb deyil

Əgər bir şagird oxuyub-anlama bacarığına malikdirsə, məntiqi düşünə bilir və əsas akademik bilikləri ibtidai səviyyədə mənimsəyibsə, o zaman çox mürəkkəb və ağır imtahan mexanizminə ehtiyac qalmadan da şagirdləri fərqləndirib universitetlərə qəbul etmək mümkündür.

Məsələn, sualları sadələşdirib sistemi 3–5 il sabit saxlasaq və keçid balı 150 deyil, 300–400 olsa, nə dəyişər? Otuz ildir ki, bu sahədə çalışıram, abituriyentlər üçün ən çox oxunan kitabların müəlliflərindən biriyəm. Çox yaxşı bilirəm ki, istənilən sualı elə hazırlamaq olar ki, ən güclü şagird belə 3–5 sualı yaza bilməsin və ya əksəriyyət 50 faizdən yuxarı nəticə göstərsin. Kitabı qaza-qaza ən xırda detala qədər mübahisəli suallar hazırlamaqla biz gənclərin real potensialını ortaya çıxara bilmərik.

Şəmil Sadiq

filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent

İsraili də, Amerikanı da tənqid etmək olar. Onları imperialist güclər adlandırmaq da olar, lap elə lənətləmək də… Günahsız insanların öldüyü bütün müharibələri qınamaq, buna sərt və radikal münasibət bildirmək də təbiidir. Mən də günahsız insan ölümünü qınayıram və buna qarşıyam!

Amma bir məsələ var. Bu qınağın içində təriqət sevdası hiss olunanda, İranın, heç vaxt Azərbaycana dost olmayan molla rejiminin məhv olmasına kədərlənəndə məsələ dəyişir, qardaş, həm də çox dəyişir. O zaman sən artıq Azərbaycan dövlətçiliyinin, millətinin yanında dayanmırsan. Əksinə, onun qarşısında dayanmış olursan. Çünki başqalarının Azərbaycana qarşı düşmənçiliyinin əllə tutulacaq heç nəyi yoxdur, amma İran, molla rejiminin var! Hətta bu İran Turan ədavəti qədər qədimdir!

Xomeyninin qurduğu radikal, təriqətçi bir dövlətin liderlərinin ölümü özünü milli ruhlu adlandıran heç kimi kədərləndirə bilməz. Əgər kədərləndirirsə, əsəbiləşdirirsə, içini yandırırsa, deməli, o adam ağasının sadiq quludur, yolunun yolçusudur!

Mən heç vaxt din adı altında hansısa üləmanın, şeyxin, mollanın əsirinə çevrilənləri başa düşməmişəm, bundan sonra da başa düşməyəcəyəm. Hələ bu adamlar ziyalı ola, mənə görə ən cahili onlardır, nəinki nəsə oxumadan, bilmədən, bu yolun yolçusu olan sadə insanlar!
Özünü İslama inanan sayıb, amma Sistaninin, Fətullah Gülənin, Nursinin, Xomeyninin, Vahhabın fərq etməz, hansısa allah əlverçisinin yolçusuna çevrilənlərin etdiyi şey, məncə, Allaha şərik qoşmaqdan başqa bir şey deyil.

Get kitabını oxu, namazını qıl, ibadətini et, dinini yaşa da… Əl çək bu ümmət sevdasından, elə bu ümmət sevdasını ümmət deyənlər parçalamadımı? Bir sünni, biri şiə, biri sələfi, biri şafi, hənəfi və sairə deyərək yox etmədilərmi bu ideyanı. Elə onların da birincisi İranın siyasiləşdirdiyi şiəçilik deyilmi ki, bu gün qonşuluğunda olan bütün müsəlman dövlətlərə düşməndir! Sən bunu İmam Hüseyn yolu, Xamanenini də onun davamçısı adlandıranda, bitmisən!

Bir tərəfdən “mən milliyəm” deyirsən, o biri tərəfdən 30 milyon azərbaycanlıya gün verməyən, işıq verməyən fars molla rejiminin fanatı kimi görünürsən. Bu nə məntiqdir? Buna qarşı olanların reaksiyasından da özündən çıxıb, aqressivləşirsən!

Mən belə şəxslərə bir sual verim, heç olmasa özlərinə etiraf etsinlər: sabah Amerika ilə Çin arasında müharibə çıxsa, oradakı uyğurların taleyini düşünərək Çin rejiminin məhv olmasına razı olmayacaqlarmı? Olacaqlar. Çünki onlara görə uyğurlar müsəlmandır. İran isə radikal şiə ideologiyası dövlətidir. O zaman onlar bu mövqeyində müharibəyə qarşı çıxanlardır, yoxsa, aftafanın yuya bilmədiyini yumağa çalışanlar?

Bir şeyi də açıq deyim: mən də şiəyəm. Amma mənim şiəliyim Pəhləviçiliyin, Xumeyniçiliyin siyasi ideologiyasının üfunəti deyil. Mənim şiəliyim dədəmın, babamın saf və sadə inancı kimidir. Dinimi yaşayıram, siyasətin, təriqətin və molla hakimiyyətinin alətinə çevirmədən.
Dövlətimin də siyasətini dəstəkləyərək! Azərbaycan şiələri iranlaşmamış, siyasiləşməmiş, xumeyniləşməmiş vətəninə, dövlətinə bağlı insanlardır! Sən də çalış onların düşüncəsini qarışdırma, dövlətmi, dinmi qarşısında qoyma!
Hardan baxırsan bax, İran Azərbaycana dost dövlət olmayıb, olmayacaq da! Bəlkə, düşmən bildiyiniz İsrail Molla rejimini darmadağın etsə, yerində normal bir dövlət qurula, o zaman həm öz insanalarına, həm də qonşularına hörmət edən bir dövlətə çevrilə!
Şəmil Sadiq

Azərbaycan Televiziyasının (AzTV) “Hədəf” proqramında bu dəfə “Şagirdlər niyə vahid geyim qaydalarından yayınır?” mövzusu müzakirəyə çıxarılıb. Kifayət qədər aktual olan və cəmiyyətdə geniş rezonans doğuran mövzu ətrafında studiyada qızğın fikir mübadiləsi aparılıb.

Verilişdə ekspert qismində çıxış edən Şəmil Sadiq bildirib ki, bu gün uşaqların formalaşmasında internet mühiti ailə və məktəbdən daha təsirli rol oynayır. Onun sözlərinə görə, sosial şəbəkələr və müxtəlif onlayn platformalar şagirdlərin həm davranışına, həm də geyim seçiminə ciddi təsir göstərir.

Şəmil Sadiq vurğulayıb ki, internet resurslarında uşaqlara xitab edən, onları milli ruhda formalaşdıran, geyim mədəniyyətini təbliğ edən kontentlərin yaradılmasına ciddi ehtiyac var. Bu istiqamətdə aid dövlət orqanlarının müntəzəm və məqsədyönlü fəaliyyət göstərməsinin vacibliyi qeyd edilib.

Ekspert həmçinin bildirib ki, milli dəyərlərə və adət-ənənələrə zidd olan istənilən məqamlara, o cümlədən geyim məsələlərinə zərurət yaranarsa, müəyyən məhdudiyyətlər tətbiq oluna bilər. Onun fikrincə, bunun üçün yeni mexanizmlər, o cümlədən ictimai qınaq mexanizmləri işə salınmalıdır.

Veriliş zamanı dünya təcrübəsindən də nümunələr təqdim edilib və müxtəlif ölkələrdə məktəbli geyimi ilə bağlı tətbiq olunan qaydalar barədə məlumat verilib.

Proqramın tam buraxılışını AzTV-nin rəsmi platformaları vasitəsilə izləmək mümkündür.