Bədii yaradıcılıq

Bu gün AZƏRBAYCAN DİLİ və ƏLİFBASI günüdür. Dilimizi sevmək və qorumaq bizim ən vacib borcumuzdur. Müstəqil dilimiz və əlifbamız olduğu üçün xoşbəxtik! Sizləri təbrik edirik!

Məhz bu günə özəl olaraq Şəmil Sadiqin C.Məmmədquluzadənin “Anamın kitabı” pyesi əsasında hazırldığı kiçik hekayəni paylaşırıq.

Sadə bir azərbaycanlı ailəsində uç qardaş, bir bacı vardı. Ataları isə xeyli zaman əvvəl rəhmətə getmişidi. Bu qardaşların hərəsi bir xarici ölkədə təhsil alıb, Azərbaycana qayıtdıqdan sonra öz dillərini unudub, başlayırlar rus, fars, osmanlıca danışmağa və təbliğ etməyə. Bu da qardaşlar arasında mübahisələrə, dava-dalaşa səbəb olurdu. Çünki onlar bir-birlərinin dilini başa düşmür, hərərsi öz bildiyi dilin daha yaxşı olduğunu deyirdi. Oğlanlarının bu halına dözməyən anaları Zəhra xanım dünyasını dəyişir. Üç qardaşın bir bacısı olan Gülbahar qardaşlarının bu cür satqınlıqlarına qarşı dözə bilmir və hər üçünü atalarının onlara yazdığı vəsiyyət əsasında danlayır. Qardaşlarının rus, fars, osmanlı dilindəki kitablarına od vurub yandıran Gülbahar deyir: – Qaldı bircә kitab: bu da Anamın kitabı!
-Atam bu məktubu öz əlləri ilə yazıb, sizlərə vəsiyyət edib. Ey öz anasını-Vətənini bəyənməyənlər, görün sizi boya-başa çatdıran, xarici ölkələrə oxumağa göndərən öz doğmaca atanız sizə nə deyib. Üzünü Böyük qardaşı Rüstəmə tutub ürək ağrısı ilə vəsiyyətnaməni oxuyur.
-Gün o gün oldu ki, sübh tezdən dünyalar qədər sevdiyim, həyat yoldaşım Zəhranın cismindən bir parça qopub ayrıldı ki, adını Rüstəm qoydum.
Sonra Gülbahar üzünü ortancıl qardaşı Mirzə Məhəmmədəliyə tutub yenə oxyur:
-Bir neçə il sonra axşam saatlarında biçarə həyat yoldaşımın qalan cismindən bir parça da qopub ayrıldı, bu da həmin gün dünyaya gələn oğlum Məhəmmədəli idi.
Sonra Gülbahar üzünü kiçik qardaşı Səməd Vahidə tutaraq gözlərinin içinə bir neçə saniyə baxandan sonra məktubu oxudu.
-Yazıq Zəhranın qalan cismindən bir parça da qopub ayrıldı. Bu da üçüncü oğlum Səməddir. Ondan sonra isə bəxti-qara arvadımın bədənindən bir can da ayrıldı ki, bu da qızım Gülbahar oldu.
Mənim balalarım, Yer, göy, aylar vә ulduzlar göylәrdә seyr edib gәzә-gәzә әvvәl-axır Günün başına dolanırlar, bilirsiniz niyə, çünki bütün kainat əvvəllər bir idi. Sonra bir-bir günəşdən ayrıldılar, amma uzağa getmədilər, daima onun başına dolandılar.
Mәn əminəm ki, mәnim dә balalarım dünyada hәr yanı gәzsələr də, әvvәl-axır qayıdıb anaları Zәhranın әtrafında dolanacaqlar. Çünki ay vә ulduzlar Günəşin parçaları olduğu kimi, sizlər da ananızın ayı vә ulduzlarısınız. Vay o kәsin halına ki, tәbiәtin hәmin qanununu pozmaq istәyә! Onun insafı vә vicdanı həmişə ona əziyyət edər, balalarım. Mən isə sizlərin dilinizi, millətinizi unudaraq yaşayıb vicdan əzabə çəkməyinizi istəmərəm. Əgər bir gün sizlər Ananızı, elinizi, dilinizi, kimliyinizi unutsanız, haqqımı sizə halal etmərəm! Siz bir Ananın-Azərbaycanının kiçik parçalarısınız, öz dilinizə, elinizə sahib çıxın, onun başına dolanın, onu qoruyun!
Gülbahar məktubun son cümlələrini oxuyanda özündən xəbərsiz, anası Zəhranın yanında diz çökmüş, məktubu bağrına basmış, ağlayırdı. Bunu görən qardaşlar da ölümş analarının başına yığışıb, bacılarını qucaqlayıb ondan üzr istədilər!

Bir yazıçının düşüncəsinə görə kitabını yandırmaqla, onu sosial şəbəkədə lənətləmək, bloka atmaq, öz jurnalına yaxın buraxmamaq arasındakı fərq nədir?

Kitab bir odun parçasından hazırlanır, sonra hazırlanmış vərəqlərin üzərində fikirlər yazılır. Bir zamanlar daşın, dəmirin, taxtanın, dərinin üzərində fikirlər yazılan əşyalara da kitab deyirdilər və saxlayırdılar. Bu gün isə hansısa fikirləri elektron formada yazırlar ki, bu da elektron kitab adlanır. Və ya qədimdə yazıçılar, filosoflar fikirlərini yazıb yaymaq üçün kitabın kiçik vahidi olan vərəqdən istifadə edirdi. İndi isə bunun yerinə, yəni yazıçılar, düşünürlər fikirlərini yaymaq, təbliğ etmək üçün sosial profil və ya səhifələrindən və ya saytlardan edir. O zaman kimsə yayılan vərəqi bəyənməyəndə, qəbul etməyəndə cırıb atırdı, indi isə öz sosial şəbəkəsindəki dostluğundan çıxarır və ya bloklayır. Deməli, kitab fikirlərin yayılması üçün bir vasitədir. Bu da o deməkdir ki, fiziki şəkildə var olan fikirlər məcmusu ilə, elektron şəkildə var olan fikirlər məcmusu mahiyyətcə eynidir. Bir az da aydın olsun deyə, mesajla məktubu müqayisə edin. Bəyəndiyimiz, xoşumuza gələn, ürəyimizcə olan məktubu saxladığımız kimi, mesajı da skrin edib saxlaya bilirik.
Kiminsə, sənin statusuna yazdığı rəyi ondan icazəsiz silməklə və ya onun səninlə eyni fikirdə olmadığını gördüyün üçün bloka atmaqla, onun yazısını öz saytında verməməklə, kitabı yandırmaq eyni əxlaq səviyyəsindədir, məncə, bu da heç yaxşı hal deyil.
Bu bir ayrı məsələ… ikinci məsələ, düşünək ki, kitab almışıq və o kitabı bəyənmirik. Çünki fikirlər zərərli, mənasız, müəllifinin şəxsiyyəti ilə zidd təşkil edir və düşünürsən ki, mən bu kitabı öz rəfimdə görmək istəmirəm və ya kiməsə oxumağa tövsiyə etmirəm. Və ya belə bur şey düşünək, bir kitabı siz oxumusunuz, amma düşünürsünüz ki, heyif zamanımdan… və o kitab haqqında səndən soruşanlara kitab haqqında xoş sözlər və ya müsbət fikirlər səsləndirmirsən və deyirsən ki, məsləhət görməzdim. İndi gələk bizim bir neçə gün öncəki statusumuza və reaksiyalara. Birinin öz maliyyəsi ilə açdığı bir mağazada hansısa kitabı satıb, satmaq istəməməyinə kim qərar verir? Əlbəttə ki, mağaza sahibi. Əgər mağaza sahibi üçün məqsəd sadəcə pul qazanmaqdırsa, orda hər şeyi satar, lap belə alan olsa zibili də satar. Amma bu sahibkar düşünür ki, mənim konkret mövqeyim var, ideologiyam var və buna zidd olan bir şey milyon qazandırsa da, onu təbliğ etmək istəmirəm və satmıram. Yəni belə deyək, biri açıq-aşkar milli düşüncəyə zidd və zərərli təbliğat aparırsa, onun kitabı ilə erməninin kitabı arasında nə fərqi var ki? Bəli, əsər başqa şeydi, müəllifi nə qədər, şəxsiyyətsiz, nə qədər açlaq, nə qədər vicdansız olursa, olsun, yaratdığı möhtəşəm əsərlər ola bilər ki, bu gün bizim öz ədəbiyyatımızda da, xarici ədəbiyyatda da bu cür əsərlər çoxdur və hamımız da ona məhəl qoymadan oxuyuruq. Əsər yandırmaqla, kimisə blok etmək, öz saytında ona yer verməmək eyni düşsncənin məhsuludur. Amma hansısa kitabı evindəki rəfdə görmək istəməməklə, oxumaq istəməməklə, o kitabı satmaq istəməməksə eyni düşüncənin məhsulu.
Gələk, mətləbə, elə şeylər var ki, ona etiraz, özünü yuxarıda göstərmək çox asandır. Çünki kütlənin küyə gedənlərinə bu məqamda xoşa gəlməkdən asan nə var ki? Adını fikir azadlığlna qarşıyıq, kitab dəyərdi, mədəniyyətdir qoyanlara, dədəsi, anası haqqında yazılan həcvlərdən ibarət bir kitab versən, yandırar da, zibil qabına da atar. Çünki öz dədəsidir axı. Adama deyərlər ki, axı bə fikir azadlığı harda qaldı, bunu gələn nəsillər oxumalıdır, bilməlidir. Gör qəbul edər? Məhz bu məqamda, soruşsanız hökmən, qəbul edəcək, çünki sərf etmir cavab.
Bir iki kitab oxuyub, lap belə tonlarla oxusun, durub özünü mədəni və intelegent kimi göstərərək, məsləhət verməsi, teatrda komediyaya baxıb özü kimilərin halına ucadan gülməsini xatırladır adam.
Kitab dəyər deyil, dəyər fikir olar! O da yaxşı fikir, mədəni fikir, hansısa milləti, dövləti, şəxsi, dövləti, dəyəri aşağılamayan fikir olar.

P.S. Azad fikirləri yandırmayın! Xoşunuz gəlməsə, rəfinizdən çıxarın yetər!

Şəmil Sadiq

Hədəf Şirkətlər Qrupunun qurucusu, Baş Direktor f.ü.f.d. dosent

Şagirdləri imtahanlarla yükləməkdən imtina etmək lazımdır

Bu gün dünya təhsil sistemində danışılan ən önəmli amillərdən biri də şagirdin biliyinə verilən qiymətdir. Yəni, qiymətləndirmə sistemi. Düzü, araşdırsaq da, ilk dəfə şagird biliyinə qiymətin hansı ölkədə, harada verildiyi haqqında heç bir qaynaq tapa bilmədik. Bəli, verilən tapşırığı yerinə yetirməyənə cəzalar çox olub, lakin onu yaxşı yerinə yetirənə nəsə bir qiymət verilməsinin tarixini biz bilə bilmədik. Ancaq onu bilirik ki, bu qiymət məsələsi bizim ölkədə də çox problemli mövzulardan biri olmaqda qalır. Valideynlər uşaqlarının inkişafını görmək üçün müəllimdən şagirdə hər gün qiymət verməyi tələb edirlər. Müəllimlər də sinifdə olan 25-30 uşağın hamısını, bəzən yarısını, bəzən də heç 30 faizini hər gün qiymətləndirmənin mümkün olmadığını sübut etməyə çalışırlar. Hələ Milli Kurikulum layihəsi yeni təsdiqlənəndə məhz ənənəvi üsulla qiymətin yazılmayacağı söhbəti narahatlığa səbəb olmuşdu. Bu proses bir neçə il gizlin şəkildə aparıldı. Belə ki, Təhsil Nazirliyinin tələblərini yerinə yetirməklə yanaşı, bir çox müəllim gizlicə uşaqlara gündəlik aldırıb, ənənəvi 5 ballıq sistemlə qiymətləri yazdı və bu gün bütün məktəblərdə şagirdlərimiz həmin 5 ballıq sistemlə qiymətləndirilir. Təəssüflər olsun ki, bu gün də ölkəmizdə valideynlərin əksəriyyəti şagirdin öyrənib-öyrənməməsinə, mənimsəyib-mənimsəməməsinə fikir vermir, qiymət onun üçün daha vacibdir. Düşünün ki, bir müəllimi valideyn 11 il müddətində ona hər gün yazılan yalançı 5-ə görə sevə və alqışlaya, yaxud əksinə, yazılmış aşağı qiymətə görə ona düşmən kəsilə bilər. Sözsüz ki, bunun əsasında inamsızlıq dayanır. Davamına bax

Niyə STEAM?

Mənə görə, STEAM-a bir təhsil fəlsəfəsi kimi baxılmalıdır, nəinki bir proqram kimi… Çünki 5 illik araşdırmalarımda gördüm ki, bu sahədə heç bir dəqiq standart yoxdur və bu termini hər bir ölkə və ya məktəblərin kurikulumunu yazanlar öz istədiyi kimi başa düşür.

Bu, 2012-ci ildə Amerikada Obama tərəfindən ölkənin gələcək mühəndis ehtiyaclarını qarşılamaq üçün ortaya atılan bir konseptdir. Çünki dünya artıq dərk etməkdədir ki, bəşəriyyətin inkişafının ana sütunu mühəndislərdir. Amerika da dərk etməkdədir ki, rəqibləri güclənir, onun siyasətini davam edərək, onu öz silahları ilə vura bilərlər, yəni ölkəyə beyin axını cəlb etməklə. Onun üçün də Amerikanın özü bu mühəndisləri yetişdirməlidir ki, bir gün bu axının qarşısı kəsilsə, çətin duruma düşməsinlər. Bizə qəribə gələ bilər bu düşüncə, amma daima uzaqgörən siyasət yürüdən Amerika yenə bunu dərk etməkdədir. Çünki iqtisadi güclə Amerika ilə ayaqlaşan böyük Çin var… Artıq biz müasir texnologiyada Çin-Amerika arasında soyuq müharibənin şahidiyik.

Amerikalı professor Con Vunun Hindistanla Amerikanı müqayisə etməsi də buna bir sübutdur: “Gəlin Hindistanda proqram təminatı sənayesinin inkişafına nəzər salaq. 1985-ci ildə Hindistan 24 milyon dollar dəyərində proqram ixrac etmişdir. 2000-ci ildə onlar 350 milyon dollarlıq ixrac etsələr də, 2009-cu ildə bu rəqəm 85 milyard dollar oldu, bu il isə maliyyə böhranına baxmayaraq, Hindistanda proqram ixracatının ilin sonunadək xalis 100 milyard dollar olacağını ehtimal edirlər. Bu sənayenin ixrac potensialının və onun “arxaik” təhsil sisteminin tanınması prosesi olduqca zəifdir. Hindistanın əksər proqram şirkətləri öz xalqının inkişaf edən texnologiya ilə ayaqlaşmasını təmin etmək üçün təhsil proqramlarına külli miqdarda investisiyalar yatırıblar. Hindistanın böyük şirkətləri təlimlər üzrə ABŞ və Avropadan qat-qat çox, öz illik gəlirlərinin 8 faizi qədər böyük bir məbləğ xərcləyirlər. Wall Street Jurnalı məlumat verir ki, Yaponiya və Avropa şirkətləri işçilərin maarifləndirilməsi istiqamətində öz fəaliyyət büdcələrinin 4 faizi həcmində maddiyyat sərf etdikləri halda ABŞ şirkətləri bunun üçün yalnız 2.5 faiz xərcləyir”.

Yəni mühəndis ixrac etməkdənsə, özün yetişdir prinsipi ilə düşünür Amerika. Mühəndislər isə həmişə sabahların qurucuları olublar.

STEAM-ı mən necə başa düşürəm? İlk olaraq onu deyim ki, mənim STEAM düşüncəm hədəfsayağıdır. Lakin onu da vurğulayım ki, bu termini ilk eşidən “hamı getdi, biz qaldıq” deyərək dünyanın digər təhsil sistemləri hərəsi öz istədiyi kimi bu mövzuya baş vurub, nələrsə etməyə çalışır. Çünki ümumi vahid bir konsept yoxdur, sadəcə ana məzmun xətləri var: Edərək-yaşayaraq öyrənmə var. Bu anlayışı kim necə anlayır, kim necə öyrədir, kim necə sərgiləyir, artıq onun yaradıcılığına bağlıdır. Hərdən elə qorxuram ki, bu STEAM termini də kurikulum kimi gözdən düşə və sonradan onu gözə qaldırmaq çətin olar. Necə ki bir zamanlar kurikulum sözünü yad bir ünsür görüb, içindən xəbəri olmadan top atəşinə tutanlar var idi. Kimsə demir ki, biz bu kurikulumu bəyənmirik, elə deyir ki, kurikulum nə sistemdir? Bu, o demək idi ki, cəmiyyət ümumiyyətlə, sözün mənasını bilmirdi. Hansısa beynəlxalq bir təşkilat ümumdünya üçün vahid STEAM konsepti hazırlayaraq təqdim etməyib. Bunu edəcək kimsə olduğunu axtarmaq da yanlışdır. Çünki bu günün dünyasında, xüsusən də elmdə belə bir ehkam yoxdur və obyektiv elmdə ola da bilməz.

Amerikadan başlanan bu trend hər gün tərkibinə yeni bir dəyər qataraq genişlənməkdədir. Bəlkə də, hansısa ölkənin və ya bir təhsil müəssisəsinin STEAM kurikulumu Amerikadan yaxşıdır, amma əksəriyyət bunu sadəcə robotiks kimi başa düşüb, robot otaqları qurmaqla bizdə də STEAM var, deyə car çəkirlər. Qorxulusu odur ki, biz bunu daha çox göstərib, şou kimi başa düşək. Necə ki, bir zamanlar hamı istəyirdi övladı savadlı olsun, diplomlu olsun, indi isə başa düşür ki, diplomlu olmaq savadlı və bacarıqlı olmaq deyil, STEAM da belə olub. Hər kəs nəsə edir, bunun üzərindən reklamını qurur. İlk olaraq onu deyim ki, STEAM robot-texnologiya otağı qurub mən də STEAM tədris edirəm demək deyil. Bu abreviaturanın baş hərflərinin açılışına diqqət etsək STEAM Elm, Texnologiya, Mühəndislik, İncəsənət və Riyaziyyat (Sience, Technology, Engineering, Art, Math) sözlərinin baş hərflərindən yaranan qısaltmadır və bu fənləri inteqrasiya edərək tədris etməyi hədəfləyən disiplinlərarası və tətbiqi yanaşmanı əsas götürən təhsil fəlsəfəsinin adıdır) görərik ki, elmlə açılıb, riyaziyyatla bağlanır. Yəni robot, kodlaşdırma işin əsas tərəfi deyil, əsas tərəfi riyaziyyat və elm, yəni fizika, kimya, biologiyadır. Konstruktor tipli oyuncaqlar qurulan bir oyun deyil STEAM, elmin dərinliklərini riyazi təfəkkürlə dərk etməkdir, Komanda işidir, görüb, toxunub, edib öyrənməkdir STEAM.

Bir STEAM liseyinin qurucusuyam. Bu termini eşidən, azdan çoxdan tanış olan valideynlərimizin təqdirini qazandıq ki, övladlarını bizə əmanət etdilər. Lakin hər dəfə verilən sual bu olur ki, bizim uşaqlar nə vaxt STEAM keçəcək, yəni robot quracaq, kodlaşdırma ilə məşğul olacaq? Əslində isə STEAM yanaşması bütün dərslərdə özünü göstərir və inteqrativ dərslərlə bu proses həyata keçirilir. Yanlış reklamın nəticəsidir ki, valideynlərimiz də, bəzən bu sahə ilə məşğul olanlar da, zənn edirlər ki, övladları bir butulka qapağını təkər etməklə, kağızdan pər düzəltməklə, hazır robotları hazırlayıb idarə etməklə STEAM-çı olacaqlar. STEAM kəlməsi bizi məcbur edir ki, bütün fənlərə konseptual baxaq, onu tam olaraq dərk edək. Riyaziyyatsız robotu, elmsiz vertolyotu, yaradıcılıqsız maşını, texnologiyasız həyatı qəbul etməyək. STEAM terminini yaradanlar sonradan bu kəlmədə sənətin olmadığının fərqinə varıb, bir A da əlavə etdilər ki, bu da art-sənət deməkdir. Bir müddətdən sonra kimsə bura İ-İnformasiya, bir ədəbiyyatçısı da çıxıb bir əlavə S-Sosial kəlməsində əvəz etsə, olacaq İSTEAMS – Information, Sience, Technologu, Engineering, Art, Mathematice, Sosial… Deməli, mənəviyyatsız mühəndisin, informasiyasız texnoloqun, zövqsüz mühəndisin, sosiallığı olmayan riyaziyyatçının bu dünyaya faydası çox az olar.

Axı hər kəs bilməlidir ki, hər şey reklam edildiyi və sərgiləndiyi qədər asan deyil. Övladının robot düzəltməyini gözləyən valideyn əmin olmalıdır ki, bunun üçün nəzəri və praktiki bilgi şərtdir.

BİLGİ nədir bəs?

Bilgi həyat var olduğu gündən bəri insanlığa yön verən və insanın qazanmağa çalışdığı ən dəyərli meyardır. İnsanlıq və sivilizasiyalar bilgi ilə yeni üfüqlərə yelkən açmış, bilgiylə həyat və təbiət insanın xidmətində duraraq ona faydalı olmuş, bilgi ilə insanlar təbiətin onlara verdikləri maraqla yanaşmış və həyatın axarını dəyişə biləcək gücə sahib ixtiralar etmişlər. Tarix boyu bilgiyə sahib olan gücü əldə etmiş, bilgiyə sahib olan idarə edən, bilgiyə sahib olan qərar verən tərəf olmuşdur. Bilgi paylaşdıqca, öyrədildikcə böyüyən məfhum olduğu üçün hazırkı dünya insanının əsas araşdırma sahələrindən biri bilginin asanlıqla ötürülməsi və qarşı tərəfin də bunu sevə-sevə qəbul edə bilməsi məsələsidir. Bu işdə əsas amil xalqların mentaliteti və həmin mentaliteti formalaşdıran dəyərlərdir, yəni öyrətmək hansısa metodu götürüb eynisini tətbiq etmək deyil. Həmin metod sınanmış və uğur əldə edilmiş təcrübənin məhsuludursa, onu tətbiq etməzdən əvvəl özününküləşdirməliyik. Çünki nailiyyət müxtəlif səbəblərə görə dəyişən məfhumdur və götürülən metod hər yerdə uğurlu olacaq deyə bir anlayış yoxdur. Nəticə etibarı ilə bilgi alış-verişi sadəcə müəllim-şagird arasındakı bağ deyil, həm də eyni təbii imkanlara sahib olmayan uşaqların bilinməyən yönlərinin ortaya çıxarıldığı və qabiliyyətlərinin kəşf edildiyi prosesdir. Bu yönləri gün üzünə çıxardan, təbii ki, müəllimdir. Məhz bu səbəbdən gələcək nəsli formalaşdıran güc kimi müəllimlərin əsas vəzifəsi bacarıqların ortaya çıxması üçün uyğun sinif mühitini təşkil etmək olmalıdır. Qalileo Qalileyin dediyi kimi, “heç kimə bir şey öyrədə bilməzsiniz, edə biləcəyiniz tək şey içlərindəki öyrənmə istəyini kəşf etmələrinə yardımçı olmaqdır”-sırf burda STEAM əsaslı təhsil modeli əlimizdən tutur.

Ona görə də, STEAM kəlməsi olmasa da, onun ucundan, bucağından bildiyimiz elə təhsilin özüdür. Hansı ki, biz o təhsili istəyirik, sadəcə bu termin və yozumu ürəyimizdən keçən ifadələrlə edirlər və deyirik ki, bax, elə mən də bunu istəyirdim, övladım bu təhsili almalıdır. Düzgün təhsil və tərbiyə elə STEAM-ın özüdür. Əgər bir müəllim həyati bacarıqlara uyğun dərs keçirsə, sinifdə uşaqları darıxmırsa, birgə bir işin qulpundan yapışırsa, ideyaları gerçəkliyə çevirə bilirsə və ən əsası o innovativdir və yeni texnologiyaları mənimsəyib, onu dərsinə qata bilirsə, fərdi bacarıqları nəzərə alırsa, bu, elə STEAM-ın özüdür. Sadəcə müasir dövrün tələbləri ilə ayaqlaşmağı bacaran müəssisə və məktəb STEAM yönümlü ola bilər.

Dünya təhsilinin yeganə problemi sorğulayan, düşünən, bacaran, yaradan, sağlam, məntiqi təfəkkürü yerində olan bir insan yetişdirməkdir.

STEAM ilk növbədə layihə əsaslı komanda bacarıqlarının formalaşdırdığı bir təhsil sistemidir, məncə. Biri durub ideya verəcək, biri bu ideyanın mühəndis həllini tapacaq, biri onun dizaynını təklif edəcək, biri isə bunun satışını təşkil edəcək. Bu birgəlik olan yerdə bir gücə çevrilmək, yeni bir ideyanı gerçəkləşdirmək mümkündür. Məsələn, bir humanitar yönümlü adam nə qədər süni intellektdən danışsa da, yeni maşınlar təklif etsə də, bir proqramçı olmazsa, bu ideyanın gerçəkləşməsi mümkün deyil. Ona görə də məktəbdə şagirdlərin hər birinə fərd kimi yanaşılsa, onun uğurunu görə bilərik. Dünyanın ən yaxşı futbolçusu nə qədər desə də, elə bir şey olsun ki, ən mübahisəli qolları qeydə alsın, bunu bir proqramçı həll etməsə, onun sözü söz olaraq qalacaq və ya bir proqramçı futbolçudan, hakimdən onun qaydalarını öyrənməzsə, bunu həll edə bilməz. STEAM bizə onu da deyir ki, şagirdlərə fərdi yanaşın, onlar itib-batmasın.

Təhsil və təlim-tərbiyə zaman-zaman geriyə dönüb, nələrisə götürüb yoluna davam etməlidir və edir də. Bir zamanlar şagird-usta yanaşması hökm sürürdü təhsildə. 19-cu əsrə qədər bu model davam etdi və qəfil elmi partlayış oldu dünya elmində. Ondan sonra isə təhsilə yeni dizayn verilməyə başlandı və 20-ci əsr bu sahədə çoxlu nəzəriyyələrlə, yanaşmalarla yadda qaldı. Sənaye inqilabı yerini informasiya inqilabına verdi. Amma bu proses bizi robotlara oxşamağa yönləndirir, yavaş-yavaş biz öz yaratdıqlarımıza oxşayır, konkret bir istiqamətdə inkişaf edirik. Bu isə bir insan üçün ciddi problemdir. Əgər bir zamanlar öz məişət işlərinin əksəriyyətini özü edən insan indi hər bir sahənin öz mütəxəssisini axtarır, ondan yardım alırsa, bu sosioloqları narahat etməyə bilməz. Axı insan robot deyil ki, bir istiqamətdə irəliləsin. Bu baxımdan STEAM adlı terminin üzərindən bacarıqlı insan yetişdirməyin yolları araşdırılır.

Bir çoxları isə bunu robotiks kimi anlayaraq, digər bütün məsələləri kənara atıb, robot döyüşdürmə yarışına meyillənirlər. Halbuki, bizə bu robotları döyüşdürməyi öyrənmək yox, robotları düzəldənlərlə yarışmaq daha çox lazımdır. Bunun başlanğıcı isə ELMdən, Riyaziyyatdan keçir. Bunlar isə vəhdətdədir. Əgər bir insana desən ki, özünə ev tik, ilk olaraq öz torpağını, ora salınacaq evin ölçüsünü hesablamalı, ora xərclənəcək maliyyəni müəyyənləşdirməlidir. Amma bu maliyyəni çıxarmaq üçün lazım olan ilk şey evin sxeminin, dizaynının olmasıdır. Bu isə planlama deməkdir. Layihə hazırlamaq, layihə üzərində işləməyi bacarmaq deməkdir. Bütün bunlar isə bacarıq tələb edir…

Bacarıqmı, bilikmi?

Bacarıqlar isə nəzəriyyələrlə verilmir təkcə, yaşayaraq öyrənilir. Bu baxımdan təhsildə bacarıqmı, bilikmi mübahisəsini bir daha xatırladır bizə. Təhsilin gəlməli olduğu qənaətlərdən biri isə nəzəriyyələr dövrünün bitib, praktik zəka dövrünün başlamasını qəbul etməkdir ki, bunu da STEAM-la etməyə başlayıblar. Nəzəriyyələrin öyrədilməsi, onların üzərində köklənilməsi insanı bilgi yüklü robota çevirir. Nəzəriyyələrin çöküş dövrünü yaşayırıq desək, yanılmarıq. Artıq praktik zəkanın hökm sürdüyü bir dövrdəyik, dünya insanı texnologiyanın təsirindən meyxoş olub, xumarlanır. İndi onu silkələmək, özünə qaytarmaq şərti dayanır qarşımızda. Ona görə də elmin öyrədilməsini nəzəriyyələrlə yox, praktika ilə öyrətməyə ehtiyac var. Günümüzün şagirdi sadəcə qulaq asmaqla nəsə əldə edə bilmir, çünki onun sakitcə oturub qulaq asması, baxması və öyrənməsi üçün radiolar, televiziyalar, internet var… O internet ki, bəzən ən təcrübəli müəllimin öyrədə bilmədiyini öyrədir insana. İnsanın isə ehtiyacı olan şey, öyrənəcəyini özü edərək öyrənməsidir. Əgər bir kimya müəllimi maddənin sıxlığını düsturlarla, formullarla izah etməyə çalışarsa, o sadəcə mücərrəd şəkildə havada qalar və əksər uşağa maraqlı olmaz. Amma nənələrimizin nişan çayındakı çayın rəngli hissəsi ilə, ağ hissəsinin necə qarışmadığı üzərindən yola çıxılsa, Evrikadan daha maraqlı və yadda qalan olmazmı?!

Niyə STEAM?

Bizə görə həyat sanki humanitar, sosiologiya, ədəbiyyat üzərində qurulub. Hətta bizə “şair xalq” da deyirlər. Amma dünya bu günə gəlib çatmasına görə texnologiyaya borcludur. Yəni təkərin düzədilməsindən maşının istehsalına qədər – hamısı texnologiyalar üzərindədir. Şərq texnoloji biliklərdən uzaqlaşıb və ya yayınıb. Avropa hardan başladı? XV əsrdə çap maşını istehsal olunub və bu gün həmin sürətlə irəliləyir. İstəsə də, istəməsə də bu mexanizm işləyir. Həyatımızın hər sahəsi üçün texnoloji avadanlıqlar hardan gəlir? Avropadan. Almaniya daha çox üstünlük təşkil edir.

Amerikada Obama tərəfindən başlanılmış STEAM siyasətində deyilirdi ki, bir neçə ildən sonra bu ölkədə yetişən mühəndislər bizi uçuruma aparacaq, iflasa gətirib çıxaracaqlar. Ona görə də bütün ölkəyə mühəndislik adı ilə “Science, technology, engineering and mathematics” proqramını təklif etdi ki, toxunaraq, görərək öyrənən mühəndislər yetişsin.

Gəlin iki böyük ölkə arasında bir müqayisə aparaq. Türkiyə 33-cü illərdə nə ilə başladı? Atatürk “Köy İnstitutları” deyə bir tədris proqramı təsis etdi. Təsərrüfatı, ağır metallurgiyanı inkişaf etdirdi. Bu Köy İnstitutları bugünkü Türkiyənin təməl dirəkləridir. Obama da bunu görürdü və mühəndislik sistemi ilə bağlı bütün məktəblərdə xüsusi proqram yazdırdı. Nəzəriyyə yox, təcrübəyə üstünlük verdi: əllə işləmək, zehni işlətmək, yaradıcılığın ortaya çıxması.

Bu işin əsas mahiyyəti nədir?

Komanda işi. Bizim məktəblərdə problem nədir? 10 uşaqdan biri futbola, biri musiqiyə, biri rəssamlığa meyillidir, biri riyaziyyatı, biri ədəbiyyatı, biri tarixi yaxşı oxuyur, yəni istənilən anda hərə bir tərəfə meyilli olur. Bizdə nə olur? Tutaq ki, bu idmançıdır, gələcəyi parlaqdır və ona Azərbaycan dili, tarix, riyaziyyat fənlərindən iki yazılmalıdır. Dərsini yaxşı oxumadı deyə, sinifdə qalmalıdır.

Komanda işi, layihə əsaslı dərs isə tamam başqa şey deyir. Məsələn: Bir ideya var, gəlin komanda formasında iş görək. Məsələn, biz bir beyin fırtınası keçiririk, bir ideya var ortalıqda, uşaqlar, gəlin bunun üzərində işləyək. Bir uşaq çıxıb deyir ki, mən at düzəltmək istəyirəm. Deməli, ideyanı verdi bir nəfər, mühəndis bunu düzəltdi, zövqlü adam buna dizayn verdi. Başqa biri çıxıb deyir ki, buna təkər qoyaraq, proqramlaşdıraraq, əmr verərək hərəkət etdirərəm. Beləliklə, belə bir layihə çıxır ortalığa. Sonrakı mərhələdə marketinq işin içinə girir və marketoloq deyir ki, mənsə bunu ən yüksək səviyyədə cəmiyyətə təqdim edə bilərəm. Deməli, komanda bir məhsul istehsal etdi, bir ideya ətrafında formalaşdı. Nə qiymətə ehtiyacı var, nə ev tapşırığına. Artıq bunlar ortalığa bir iş çıxartdılar. Heç kim də geri qalmadı, ən passivi də, ən aktivi də bir qulpundan tutur, nəyisə düzəldib ortalığa çıxardırlar.

STEAM-ın da mahiyyəti budur: DGTE – DÜŞÜN, GÖR, TOXUN, ET!

Nəticədə komanda şəklində fərqli maraqlara sahib olan uşaqları idarə edən müəllimdir. İdarəçilikdə qızıl orta sırf çağdaş müəllim peşəsinə uyğun gəlir: “Əsl idarəçi fərqli maraqları olan insanları eyni məqsəd ətrafında bənzər hərəkət şəkli ilə çalışdırandır”.

Şəmil SADİQ,

filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent

(“Azərbaycan müəllimi” qəzeti)

Qiymət…

Bu gün dünya təhsil sistemində danışılan ən önəmli amillərdən biri də şagirdin biliyinə verilən qiymətdir. Yəni qiymətləndirmə sistemi. Düzü, araşdırsaq da, elə bir qaynaq tapa bilmədik ki, ilk dəfə şagird biliyinə qiyməti hansı ölkədə, harda veriblər. Verilən tapşırığı yerinə yetirməyəndə cəzalar çox olub, amma yaxşı yerinə yetirənə nəsə bir qiymət verilməsinin tarixini biz bilə bilmədik. Amma onu bilirik ki, bu qiymət bizim ölkədə də çox problemli məsələ olmaqda qalır. Valideynlər uşaqlarının inkişafını görmək üçün müəllimdən şagirdə hər gün qiymət verməyi tələb edirlər hardasa. Müəllimlər də sinifdə olan 25-30 uşağın hamısının hər gün qiymətləndirməyin mümkün olmadığını sübut etməyə çalışırlar. Hələ Milli Kurikulum yeni təsdiqlənəndə məhz ənənəvi üsulla qiymətin yazılmayacağı söhbəti bütün aləmi qatmışdı bir-birinə. Bu proses bir neçə il gizlin şəkildə aparıldı. Belə ki, Təhsil Nazirliyinin tələblərini yerinə yetirməklə yanaşı, bir çox müəllim gizlincə uşaqlara gündəlik aldırıb, ənənəvi 5 ballıq sistemlə qiymətləri yazdılar və bu gün bütün məktəblərdə şagirdlərimiz həmin 5 ballıq sistemlə qiymətləndirilir.

Təəssüflər olsun ki, bu gün də ölkəmizdə valideynlərin əksəriyyəti şagirdin öyrənib, öyrənməməsinə, mənimsəyib, mənimsəməməsinə fikir vermir, qiymət onun üçün daha vacibdir. Düşünün ki, bir müəllimi valideyn 11 il müddətində ona hər gün yazılan yalançı 5-ə görə sevə və alqışlaya bilər və ya əksinə yazılmış aşağı qiymətə görə düşmən kəsilə bilər.

Bir əsas problem də odur ki, valideynlərimizin əksəriyyətinin düşüncəsi belədir ki, əgər müəllim şagirdə aşağı qiymət yazırsa, ya prinsip aparır, nəsə qərəzi var, nəsə gözləntisi var. Yəni rüşvət istəyir. Bu nə qədər acınacaqlı vəziyyətdir, təsəvvür edin. Müəllim, ağzında müəllim deyirsən, necə olur ki, şagirdlə prinsip aparır? Axı müəllim sözünün altında o qədər mənalar var ki, heç bir halda bu hərəkət ona yaraşmır.

İkinci bir tərəfdən də bu qiymət anlayışı subyektivdir və adətən, ayrıseçkilik yaradır. Belə ki, istənilən müəllimin qiyməti subyektivdir. Bu subyektivliyin obyektivliyə yaxınlığı nə qədərdir, ona da müəllimin vicdanı qərar verir.

Amma hamı yaxşı bilir və deyir ki, qiymət əsas deyil, bilik əsasdır. Əgər dediyimiz “bilik əsasdır” prinsipinə əməl etsək, işlərimiz mükəmmə olar. Təəssüflər olsun ki. Etmirik, edə bilmirik…

Şagird biliyinin ölçülməsi üçün yazılan qiymətlə bağlı bütün müəllimlər əziyyət çəkir. Zənn edirəm ki, ölkəmizdə əksər müəllim qiymət yazmadan dərs keçməyi daha üstün tutar. Çünki qiymətləndirmə prosesi bu gün məktəblərimizdə ən çox problem yaradan məsələdir.

Bir neçə ölkədə qiymətləndirmənin necə keçirildiyi ilə bağlı məlumatlara diqqət edək:

Uruqvay: köhnə sistem və ədalətli sifariş

Bu inkişaf sistemi 1879-cu ildən bəri istifadə olunub və az dəyişib. Şagirdlər may ayının birinci mərhələsindən keçərək qiymətləndirilirlər. Amma bu proses Latın Amerikasının cənub yarımkürəsində mart ayında başlanır.

Proses qısaca belədir: tələbələr ibtidai məktəbdən 11-ci sinfə qədər 2 ayda bir dəfə imtahan olunurlar. Qiymət S və R hərfləri ilə göstərilir. Həmçinin 1-dən 12-ə qədər rəqəmlər istifadə olunur.

Bu sistem tələbələrin dərsə daha çox önəm verməsinə gətirib çıxarır. Ancaq bəzən vəziyyət monoton halına gəlir. Tələbələr bəzən qiymət xətrinə oxumağa başlayırlar.

Uruqvay universitetlərində 1-dən 12-ə qədər olan bu qiymətləndirmə üsulu hələ də istifadə olunur. Kredit sistemi də var. 10 il bundan əvvəl Avropa Kredit Transfer Sistemi istifadə olunmağa başlandı.

Danimarka: imtahanın sonu əhəmiyyətsizdir. Yalnız öyrən!

Danimarka təhsil sistemində təxminən 40 ildir ki, 13 yaşından az şagirdlər qiymətləndirilmir. Ən başından riyaziyyat və ingilis dilindən başqa, uşaqlara özünəinamın davranış nümunələri və cəmiyyətdə düzgün qərar qəbul edilməsi öyrədilir. Bu dəyərlər Danimarka icması üçün çox vacibdir və bu davranışları qiymətləndirmək çətindir.

Bu üsulla tələbələr məzmuna daha çox diqqət göstərə bilirlər. Beləliklə, onlar gördüklərini daha yaxşı başa düşürlər. Danimarkanın Folkeskole sistemi imtahan mərkəzli deyil. Bu səbəbdən, tələbələr dərslərin nəticələrindən asılı olmayaraq, birbaşa yuxarı sinfə keçirlər.

Bu üsul yaxşı görünür. Ancaq bu sistemdə də mənfi cəhətlər var. Çünki şagird işləsə də, işləməsə də sinifdən-sinfə keçir. Beləliklə, bu, tənbəlliyə yol aça bilər.

Fransa: qiymətləndirmək və ya qiymətləndirməmək

Lion Universitetinin professoru Philippe Meirieu və OECD-nin İdarə Heyətinin üzvü Andreas Schleicher, həm qiymət vermək, həm də qiymət verməmək metodlarını araşdırdı və ən yaxşı üsulun hər ikisini də bir arada istifadə etmək olduğunu iddia etdi.

Andreas Schleicher OECD: “Müəllimin tələbələri üçün ətraflı bir izahat verməsi lazım gəldiyini düşünürəm. Bu, xüsusilə vacibdir. Tələbələr yaxşı nəticələr əldə etmirsə belə, onlara çox gözəl olacağını söyləmək doğru deyil”.

Lieun Universitetinin müəllimi Meirieu: “Təəssüf ki, valideynlər, müəllimlər və tələbələr hələ də imtahan səviyyəsinə üstünlük verirlər. Tələbələri bu şəkildə təsnifləşdirməməlisiniz. Eyni şəkildə, bütün müsabiqələrdə, bunlar statistik rəqəmlərdə tətbiq olunur. Niyə biz hələ də ucuz bir şəkildə insanları qiymətləndirməyə çalışırıq?”

Finlandiya

Son dövrlər bütün dünya təhsil ictimaiyyəti tərəfindən diqqətlə izlənilən, bir çox beynəlxalq qiymətləndirmələrdə ön sırada olan Finlandiyada şagirdə ilk 6 ildə heç bir qiymət, qeyd şəkilli qiymətləndirmə yazılmır, yəni 8-ci sinfin sonuna qədər qiymət yazılma məcburiyyəti yoxdur və dövlət tərəfindən heç bir məcburi imtahan keçirilmir. Sadəcə 16 yaşlarında vahid imtahana girirlər.

Bir çox ölkənin qiymətləndirmə sistemini araşdırandan sonra yeni bir qiymətləndirmə modeli təklif edir və həyata keçməsi üçün bütün dəstəyi verməyə hazıram. Bu da bizim model olaraq dünya təhsil sisteminə girəcəyinə əminik.

Şagirdin inkişafının müşahidəsi adlı qiymətləndirmə modelini ilk dəfə Hədəf Liseyində istifadə etməyi planlaşdırırıq.

Hədəf Liseyi öz yeni konseptinə sadiq qalaraq, qiymətləndirmədə yeni model tətbiq edir. HK (Hədəf konsepti) beynəlxalq təhsildə qiymətləndirmə kimi tanınan ifadədən yox, ŞİM (Şagirdin İnkişafının Müşahidəsi) terminindən istifadə edəcəkdir. Bir çox dünya ölkələri şagirdləri imtahanlarla yükləməkdən vaz keçmiş, öyrənməyin sadəcə insanın özü üçün faydalı olduğunu dərk etdirirlər. Lakin dünyanın bir çox ölkəsində hələ də uşaqlar imtahan yarışına sürüklənir, aldığı qiymətlərlə birinin digərindən ağıllı və bacarıqlı olması psixologiyası ilə yaşayırlar ki, bu da insanlar arasında yersiz rəqabətə meyil yaradır. Təhsil mütəxəssisləri müəyyənləşdiriblər ki, hər insan bacarıqlıdır və ya hər bir insanın müəyyən bacarığı var. Onun üçün də məndə olan səndə yoxdursa, sən zəif, səndə olan məndə yoxdursa, mən zəifəm prinsipindən uzaq, hər kəsdə özünəməxsus nəsə var və o kəs onunla öyünməli, inkişaf etdirməlidir.

Onun üçün də biz liseyimizdə şagirdlərimizin öyrənmə prosesindəki inkişafını izləmə ilə yetinəcəyik ki, valideynlərimizə də bu izləmə prosesinin məhz qiymətlərlə olmadığını inandıracağımıza iddialıyıq.

Qiymət olmazsa olmaz deyən insanlarımız bir anlıq özünə sual versin: ilk dəfə yeriməyi bacaranda, ilk kitabı oxuyub bitirəndə, yeni smart telefonu əlimə alıb bilmədiklərimi öyrəndikcə kim mənə hansı qiyməti vermişdi? Əlbəttə ki, qiymət yox idi, amma ətrafındakılar bu dediklərimi öyrənəndə sənə sevgi vermişdilər, özün isə özünlə fəxr etmişdin. Bax biz də məhz şagirdimizin öyrəndiyini görəndə ona sevgi verib özü ilə fəxr etmək hissini yaşadacağıq.

HK-da ŞİM 3 formada aparılacaqdır:

1. Məktəbəqədər və ibtidai siniflərdə, ümumiyyətlə, heç bir yazılı imtahan olmayacaq. Sadəcə müəllimlər şagirdlərinin inkişaf prosesini izləyəcəkdir, kimsəyə hesabat vermədən, çünki bizim müəllimlərimizin müəllimliyinə özümüz qədər inanırıq. Əylənərək öyrədiləcək bilgilər əyani formalarda valideynlərimizə göstəriləcəkdir. Valideynlər şagirdlərin hazırladığı elmi və bədii əl işləri, debatlardakı fəaliyyəti, özünə və ətrafa dəyər verməsini görərək övladlarının inkişafına şahid olacaqlar.

2. 5-8-ci siniflərdə təhsil ilində sadəcə 2 dəfə KİQ (Kiçik İnteqrativ Qiymətləndirmə), 2 dəfə də BİQ (Böyük İnteqrativ Qiymətləndirmə) keçiriləcəkdir. Bu qiymətləndirmə növü isə məhz Hədəf Konseptinə məxsusdur. Belə ki, şagirdlər iki aydan bir 50 suala cavab verəcəkdir ki, bu da bir sualda bir neçə fənnin inteqrasiyası əsasında hazırlanacaq. Bir suala cavab yazan şagirdin biliyi bir neçə fənn tərəfindən müəyyənləşdiriləcəkdir. Sonda aldığı maksimum bal 50 olacaqdır. Bu 50 bal üzərindən müəyyənləşdirilən ŞİM bütün bilik və bacarıqlara şamil ediləcəkdir. Bizim İnteqrativ qiymətləndirmə nəzəriyyəmizə əsaslanan ŞİM hazırlanarkən şagirdə dərs tədris edən bütün müəllimlər birgə fəaliyyət göstərəcəklər ki, bu da həm müəllimlərin bir-biri ilə əlaqəsini möhkəmləndirəcək, həm də həmin müəllimlərin birgə olaraq şagirdlərin inkişafını, psixoloji durumunu nəzərə almalı olacağına zəmin yaradacaqdır.

3. 9-11-ci sinif şagirdləri üçün keçirilən ŞİM isə ənənəvi üsullara söykənərək 700 ballıq sistem üzərindən aparılacaq. 9-cu siniflərdə 2 MQT, 2 ÜQT, 10-cu siniflərdə 4 MQT, 2 ÜQT, 11-ci siniflərdə 6 MQT, 2 ÜQT keçiriləcəkdir. Bu mərhələnin şagirdlərin inteqrasiyanı mənimsədikləri və şəxsiyyətlərinin formalaşdığı mərhələsi olduğu üçün differensiasiya prosesini izləyəcəyik. Hər fəndən ayrıca keçiriləcək ŞİM Buraxılış və qəbul imtahanını izləyəcəkdir.

QEYD: Sual oluna bilər ki, niyə sona qədər qiymətləndirmə olmadan getmirik? Düşünürük ki, 10 yaşa qədər uşaqlarda inkişaf prosesi sürətlə getdiyi, təməlin qoyulduğu dövrlər olduğu üçün onların həm fiziki, həm də ruhi sağlamlığını qorumaq daha vacibdir. Sağlam bədən, sağlam düşüncənin bünövrəsi düzgün və möhkəm qoyulduqda isə sonrakı mərhələlərdə keçiriləcək ŞİM-lər şagirdlərdə yarış duyğusu yaratmayacaq, psixoloji gərginliklər gətirməyəcəkdir.