Dünən Milli Məclisdə çıxışı zamanı elm və təhsil Naziri Emin Əmrullayev bəzi universitetlərə tələbə qəbulunun azaldılacağını bildirib. Nazir qeyd edib ki, bu addım təhsildə keyfiyyətin artırılması məqsədi daşıyır.

Mövzu ilə bağlı “Azərbaycan müəllimi”nə açıqlama verən filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Şəmil Sadiq isə ilk növbədə pedaqoji ixtisaslara qəbulun məhdudlaşdırılmasının vacibliyini vurğulayıb. Onun sözlərinə görə, pedaqoji sahəyə tələbə qəbulu zamanı daha ciddi meyarlar tətbiq olunmalı, keyfiyyət əsas götürülməlidir:

“Ölkəmizdə müəllim sayı çoxdur. Uzun illər universitetlərimizdə müəllimlərin buraxılış sayı həddindən çox olub və bu, cəmiyyətdə işsizliyə təsir edib. Verilən mesajlarda da deyilir ki, bəzi universitetlərdə qəbul sayı azaldılacaq. Bu, ilk olaraq elə pedaqoji fakültələrə şamil edilməlidir. Hətta pedaqoji fakültələri bəzi universitetlərdə yavaş-yavaş azaldıb, daha ixtisaslaşmış universitetlərdə müəllim hazırlasaq, bu, daha yaxşı nəticə verə bilər. Çünki hər filial, yaxud da başqa müəssisə pedaqoji fakültə açıb, universitet məzunu buraxır, sonradan isə gənclər işsiz vəziyyətdə qalır və bu, təhsilimizə yük olur. O baxımdan, məncə, birinci növbədə universitetlərdəki pedaqoji fakültələrdə müəyyən ixtisasların ləğv olunması və qəbul sayının azaldılması lazımdır”.

ANAİB Türküstan Kitab Sərgisində iştirak edəcək

ANAİB İdarə Heyətinin sədri, Hədəf Şirkətlər Qrupunun qurucu direktoru, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Şəmil Sadiq və “XAN Nəşriyyatı”nın direktoru Səbuhi Şahmursoy Qazaxıstanın ən böyük nəşriyyatı olan “Foliant”ın direktoru Nurlan İsabəyovla görüşüb.

Media25 xəbər verir ki, görüşdə iki ölkə arasında nəşriyyat sahəsinin müqayisəli perspektivləri, eləcə də qarşılıqlı həyata keçiriləcək planlar barədə söhbətlər aparılıb. Şəmil Sadiq bildirib ki, Qazaxıstanlı oxucuların Azərbaycanlı müəlliflərlə tanışlığı mühüm məsələdir və bu istiqamətdə düşünülmüş addımlar atılmalıdır. Bunun üçün qardaş ölkələrin nəşriyyatları arasında əməkdaşlıq imkanları qurulmalı və genişlənməlidir.

Qazaxıstanın kitab çapı və nəşriyyat sahəsi barədə geniş məlumat verən Nurlan İsabəyov bildirib ki, Azərbaycan nəşriyyatları ilə əməkdaşlıq imkanlarını araşdırılır. Vurğulayıb ki, Azərbaycana gəlişinin əsas məqsədlərindən biri 26–28 noyabr tarixlərində Qazaxıstanda keçiriləcək Türküstan Kitab Sərgisinə azərbaycanlı naşirləri şəxsən dəvət etməkdir.

Görüşdə səsləndirilən təklif ANAİB rəhbərliyi tərəfindən müsbət qarşılanıb və geniş tərkiblə bu sərgidə iştirak etmək barədə qərar qəbul edilib.

Ermənistanda Azərbaycana qarşı yumşalma siyasəti yürüdülü

Azərbaycan dili hazırda Ermənistanın 3 məktəbində tədris olunur. Ermənistan mediasına istinadən verilən məlumata görə, bunu təhsil, elm, mədəniyyət və idman naziri Janna Andreasyan bildirib. Onun sözlərinə görə, Ermənistanda Azərbaycan dilinin öyrənilməsi hökumətin regional dillərin yayılmasının təşviqinə dair proqramı çərçivəsində həyata keçirilir. Ermənistanla sülh sazişi imzalanana qədər bu formatı qorumaqda məqsədi nədir?

Mövzu ilə bağlı filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Şəmil Sadiq Crossmedia.az-a açıqlama verib. O bildirib ki, burada iki məqsəd var: ‘’Birinci məqsəd, son dövrlərdə Azərbaycanın apardığı siyasət və “Dəmir yumruq”un təsiri nəticəsində, Ermənistanda Azərbaycana qarşı yumşalma siyasətinin formalaşdığı mesajını vermək istəməsidir. Yəni guya gələcəkdə əlaqələr qurulacaq, münasibətlər yaranacaq və bu səbəbdən də qonşu dövlətin dilini bilmək vacib sayılır. Azərbaycan artıq Qafqaz regionunda, ümumiyyətlə, dünyada böyük iqtisadi və siyasi nüfuza malik bir dövlətdir. Bu, danılmaz faktdır. Ermənilər bu addımı atmaqla sanki ilk addımı atırmış kimi görünmək istəyirlər’’.

Ekspert vurğulayıb ki, eyni zamanda, Paşinyan öz xalqı qarşısında Azərbaycanın adını hallandırmaqla “qonşuluq münasibətləri” anlayışını yaratmaq niyyətindədir: ‘’Məşhur bir ifadə var: “Düşməninin də dilini bilməlisən’’. Azərbaycan onlara dövlətimizin gücünü bütün istiqamətlərdə göstərdi — həm müharibədə, həm də diplomatik və humanitar sahələrdə. Bu baxımdan düşünürəm ki, bu addım Ermənistan cəmiyyətində münasibətlərin müəyyən qədər yumşalmasına xidmət edir. Mənim baxışıma görə, Ermənistan həm ölkə daxilində, həm də xaricdə bu addımı atmaqla belə bir mesaj verməyə çalışır. Bundan başqa, “Zəngəzur–Azərbaycan” anlayışı da burada təsadüfi deyil. Bu, həm də o mənanı daşıyır ki, həmin torpaqlar Azərbaycan torpaqlarıdır və biz ora qayıdacağıq. Gələcəkdə həmin ərazilərdə azərbaycanlı icmanın yenidən yaşaması üçün, gənc erməni nəslinin Azərbaycan dilini bilməsi onlar üçün vacib hesab olunur’’.

“TəhsildəSƏN 5” forumu

12 oktyabr tarixində ölkəmizdə il ərzində iki dəfə təşkil olunan və bütün təhsil sektorunu əhatə edən “TəhsildəSƏN 5” adlı forum keçirildi. Artıq beşinci dəfə baş tutan forumda həm dövlət, həm də özəl sektoru təmsil edən 15 spiker öz təcrübələrini və yanaşmalarını 250-yə yaxın iştirakçı ilə bölüşdü.

Forumun açılış nitqi ilə Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin VI və VII çağırış deputatı, ilahiyyat üzrə fəlsəfə doktoru Ceyhun Məmmədov çıxış edərək tədbirin əhəmiyyətini və təşkilatçılığın peşəkarlığını vurğuladı. Daha sonra Elm və Təhsil Nazirliyi yanında İctimai Şuranın sədri Hikmət Əlizadə, Dövlət Məşğulluq Agentliyinin Peşə Hazırlığı Departamentinin Peşə Hazırlığının Təşkili Şöbəsinin müdiri Fərid Həsənov, Hədəf Şirkətlər Qrupunun qurucusu, publisist, naşir, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent, Azərbaycan Nəşriyyatlar Assosiasiyasının həmtəsisçisi və direktoru Şəmil Sadiq çıxış edərək forumun devizi olan “Təhsildə dəyərlər” mövzusuna toxundular və təmsil etdikləri qurumların təhsildə dəyər yaratmaq istiqamətində gördükləri işlər barədə məlumat verdilər.

Forum iki hissədən ibarət olub və əsas məqsədi iştirakçılar arasında sərbəst ünsiyyətin qurulması, yeni əməkdaşlıqların və əlaqələrin yaradılması idi. Spikerlər peşə təhsili, beynəlxalq imtahanlar, ixtisas seçimi, məktəbəqədər və ibtidai təhsil, xaricdə təhsil, xarici dil biliyi, inklüziv təhsil, emosional zəka və digər aktual mövzularla bağlı fikirlərini paylaşdılar.

Tədbirin sonunda forum iştirakçılarına sertifikatlar təqdim olundu.

SƏNƏT, İDMAN VƏ SAVADSIZLIQ

Kiçik bir müşahidə və statistik araşdırma göstərir ki, idman, musiqi, rəssamlıq, teatr və digər yaradıcılıq sahələrində çalışanların böyük qismi ali akademik təhsilə malik olmur. Bu, həmin sahələrin savadlı nümayəndələrinə qarşı ittiham deyil, sadəcə mövcud reallığın sosio-təhsil mənzərəsidir. Məsələn, Azərbaycanda qəbul imtahanlarının nəticələrinə baxdıqda görürük ki, Bədən tərbiyəsi, rəssamlıq, aktyorluq, musiqişünaslıq və sənətşünaslıq kimi ixtisaslara daha çox aşağı bal toplayan abituriyentlər yönəlirlər. Bu məqsədlə hətta xüsusi “5-ci qrup” adlı blok yaradılıb və bu blok illərlə “200 balı keçə bilməyənlərin sığınacağı” kimi təqdim edilib. Bir çox ailələrdə belə bir yanaşma var: “O uşaq oxuya bilmirsə, qoy idmana, musiqiyə, rəssamlığa getsin.”

Halbuki dünyada bu sahələri seçənlərin əksəriyyəti istedadına görə yönləndirilir, bal defisiti olduğuna görə yox. Azərbaycanda 250–300 bal toplayıb bu sahələrə gedən gənclər bəzən ələ salınır: “Bu balla niyə mühəndis, iqtisadçı, hüquqşünas olmadın?” Halbuki hər bir cəmiyyətin sağlam inkişafı üçün intellektual elita ilə yanaşı, yüksək peşəkar musiqiçi, aktyor, idmançı və rəssamlar da lazımdır.

Burada əsas problem ondan ibarətdir ki, ali təhsil sistemi istedad yönümlü sahələr üçün belə eyni qiymətləndirmə mexanizmini tətbiq edir. Bir güləşçinin, balet artistinin, pianoçunun və ya rəssamın müvəffəqiyyəti əsasən istedad, fiziki hazırlıq, məşq və yaradıcılıq potensialıyla ölçülür, test imtahanları ilə yox. Dünyanın inkişaf etmiş təhsil modellərində bu ixtisaslar üçün akademik nəticə deyil, qabiliyyət, portfel, kreativlik və fiziki göstəricilər müəyyənedici rol oynayır.

Məsələn:

Finlandiya və Norveçdə incəsənət və idman fakültələrində qəbulun 70%-i qabiliyyət imtahanlarına əsaslanır;

Almaniyada musiqi akademiyalarına müraciət edənlərin sadəcə 15%-dən diplom tələb olunur;

Türkiyədə konservatoriyaya qəbul üçün bal baryeri yoxdur, əsas seçim dinləmə və ifa üzrə olur;

İtaliyada peşəkar idman liseylərində akademik proqramla məşq cədvəli balanslaşdırılır və attestat yalnız formal sənəd kimi qiymətləndirilir.

Azərbaycanda da uzun illər öncə fəaliyyət göstərən xüsusi musiqi və idman məktəbləri məhz bu məqsədə xidmət edirdi. Ancaq onların böyük hissəsi illər keçdikcə təhsil baxımından zəifləyib. Hazırda bu məktəblər Elm və Təhsil Nazirliyi ilə yanaşı, Mədəniyyət, Gənclər və İdman Nazirliklərinin balansında da fəaliyyət göstərir, amma nəticə göstəriciləri ictimaiyyətin diqqətindən kənardadır.

    Etiraf edək ki, bizim qəbul sistemi də qabiliyyət yönümlüdür. Sadaladığımız fakültələrə qəbul olmaq üçün şagirddən 700 baldan 100-150 bal toplaması yetərlidir. Bu bal isə bir növ simvolikdir. Bu fakt  yuxarıda dediyimizi bir daha təsdiqləyir, yəni sənətkarın savadlı olub olmaması bir daha sual yaradır. Bu sahənin insanları niyə savadlı olmur və ya savadlı olmaları nə dərəcədə vacibdir?!  Təəssüf ki, biz bu gün savadlı adam deyəndə, diplomlu adamları nəzərdə tuturuq. Ona görə də bu cür hallarda idmançıları, müəyyən sənət adamlarını savadsız adlandırırıq. Sual oluna bilər, Yaxşı bir futbolçu üçün, pianoçu üçün, aktyor üçün diplom nə qədər vacibdir? Diplomu olmasa, biz onlara niyə yarımçıq kimi baxırıq ki, onlar da universitetə qəbul olmaq üçün bu cür problemlərlə qarşılaşsınlar?  Universitetə qəbul olmaq akademik nəticə tələb edir, amma peşə sahibi isə istedad.

Elə bu məqamda burada daha dərindən toxunmalı olduğumuz məsələ “savad” anlayışının özüdür. Biz illərlə savadlılığı diplomla eyniləşdirmişik. Mədəniyyət tarixinə, leksik semantikaya, UNESCO və OECD kimi qurumların yanaşmasına baxsaq, məsələ tam fərqli görünər.

“Savad” sözü fars mənşəlidir və ərəbcə “qara yazı” (mürekkəb rəngi) mənasından gəlir,  Orta əsrlərdə “qara yazını tanımaq” → “oxumaq-yazmaq bacarığı” kimi işlənib, Zamanla “məktəbli olmaq”, “maariflənmək”, “dünyagörüşə sahib olmaq” məzmunu daşımağa başlayıb.

Müasir elmi yanaşmada isə savadlılıq 3 mərhələ ilə ölçülür:

1. Funksional savadlılıq – yazmaq, oxumaq, ibtidai hesabı-riyaziyyatı başa düşmək;
2. İctimai-intellektual savadlılıq – təhlil etmək, qərar vermək, ünsiyyət bacarıqları;
3. Emosional və mədəni savadlılıq – estetika, davranış mədəniyyəti, empatiya və peşəkar bacarıqlar.

UNESCO-nun 2023-cü il hesabatına görə:

– Dünyada 15 yaşdan yuxarı insanların 86%-i oxuyub-yaza bilir;

– Azərbaycanda bu göstərici 99% olaraq göstərilir, lakin funksional və tətbiqi savadlılıq statistikası aparılmır;

– OECD ölkələrində incəsənət və idman sahəsində çalışanların 63%-i ali diplom sahibi deyil, amma 78%-i peşəkar sertifikat, akademiya və ya yaradıcı təhsil keçib.

Məsələnin mahiyyəti nədədir? Bizim “savadlı” dediyimiz adam oxumağı bilən, amma analiz edə bilməyən, dünyagörüşü olmayan, fərdi bacarığı zəif biri də ola bilər. Eynilə diplomu olmayan, amma yüksək intellekt, yaradıcılıq, estetik zövq və ictimai təsir gücünə malik bir rəssam, idmançı və ya aktyor “savadsız” sayıla bilməz.

Əslində isə problem şəxslərdə deyil,  sistemdədir, bəli məhz sistemdə…

– Təhsilimizdəki qiymətləndirmə meyarları peşə seçiminə tam uyğun deyil;

– Qabiliyyət mərkəzli məktəblər zəif fəaliyyət göstərir və ya heç göstərmir deyək;

– “Savad” anlayışı hələ də kağız-kuğuzla ölçülür;

– Valideyn, müəllim, media və cəmiyyət bu stereotipi gücləndirir.

Qısacası deyək ki, məsələ idmançıların və ya sənət adamlarının savadsız olması deyil, savadlılığın ölçülmə metodunun köhnə və yanlış olmasıdır. İstedad, praktiki bilik və yaradıcı kapital da savad formasıdır. Məsələn, Messi, Picasso, Charlie Chaplin, Van Qoq və bir çox dünya miqyaslı sənətkar diplomsuz, amma intellektual nüfuz sahibidirlər. Bizdə isə belə şəxslər büdrəyən kimi “təhsilsiz” damğası alır.

Düşünürəm ki, əsl islahat bu suallardan başlamalıdır:

– Diplom savad göstəricisidirmi?

– Qabiliyyətə əsaslanan təhsil niyə zəifdir?

– Peşə məktəblərinin keyfiyyəti niyə aşağıdır?

– Savad yalnız yazı-pozu bilməkdirmi?

Savad yalnız yazıb-oxumağı bilməkdirmi, sualından başlayaq, məncə. Cəmiyyətdə uzun illər formalaşmış ən primitiv yanaşma budur: “Savadlı adam odur ki, oxuyub-yaza bilir.” Bu yanaşma 19-cu əsrin kütləvi savadsızlıq dövrü üçün doğru ola bilərdi, amma müasir dünyada bu anlayış həm məhdud, həm də köhnəlmişdir. Daha açıq desək, yazıb-oxumaq – savadlılığın ən aşağı mərhələsidir.

Bu gün Azərbaycanda əhalinin 99%-i oxuyub-yaza bilir. Amma bu, hamının “savadlı” olduğu anlamına gəlmir. Bir çox adam yazı-pozu bilir, amma:

– Mətnin mənasını qavramır;

– İnformasiyanı analiz edə bilmir;

– Tənqidi düşünmür;

– Duyğu və davranış savadına malik deyil;

– Mədəni və ictimai biliklərdən xəbərsizdir.

Bu insanlar texniki olaraq “oxuyur”, amma funksional olaraq savadlı sayılmır.

Günümüzün dünyasında savad anlayışı necə dəyişib?

Müasir statistika və elmi yanaşma savadlılığı təkcə “əlifbanı tanımaq” kimi yox, aşağıdakı sahələr üzrə qiymətləndirir:

– Rəqəmsal savadlılıq

– Maliyyə savadlılığı

– Hüquqi savadlılıq

– Media və informasiya savadlılığı

– Emosional-psixoloji savadlılıq

– Ekoloji savadlılıq

– Mədəni-intellektual savadlılıq

Məsələn:

– ABŞ-da 2023-cü ildə aparılan tədqiqatda məlum olub ki, əhalinin 52%-i yazıb-oxusa da, hüquqi və maliyyə savadlılığı yoxdur.

– Avropada “oxumağı bacarır” deyə qeyd olunan insanların 26%-i mətnin mənasını başa düşmür.

– Azərbaycanda PISA nəticələrinə əsasən 15 yaşlı şagirdlərin təxminən 38%-i oxuduğu mətndən nəticə çıxara bilmir.

Yazıb-oxuyan, amma savadsız olan nəsil necə yaranır?

Savadlılığın yanlış ölçülməsi belə nəticələr doğurur: Diplom var, amma bacarıq yoxdur, telefon istifadə edir, amma informasiya süzgəcləyə bilmir, rəqəmi yazır, amma plan qura bilmir, Yazır, amma düşünmür, oxuyur, amma dərk etmir.

Bu səbəbdən müasir pedaqogika deyir ki, Oxumaq – texniki bacarıqdır, savadlılıq  isə ntellektual və sosial bacarıq.

“Savad yalnız yazı-pozu bilməkdirmi?” – Xeyr.

Savad – insanın dünyanı anlaması, düşünməsi və tətbiq edə bilməsi qabiliyyətidir. Oxumaq bu yolun başlanğıcıdır, sonu yox.

    Məncə, mövzumuza qayıdaq, Sənət və təhsil və ya İdman və təhsil, bu iki sahəni peşə kimi adlandıraraq, bundan sonra peşə və təhsil deyək. Peşə və təhsil niyə bir yerdə addımlaya bilmir, biz bunu necə aradan qaldıra bilərik. Peşə bacarığı bir istedad, xobbidirsə, savadlı olmaq yaşam üçün vacib amildir. Biz yuxarıda qeyd etdiklərimizi də nəzərə alaraq demək istəyirik ki, hər bir insanın ümumi savadlılığı olmalıdır. Düşünün bir sənətçi möhtəşəm səsi ilə insanları heyran edirsə, güldürür, ağladır, hiddətləndirirsə, onun hansısa bir televiziya verilişində doğru-düzgün bir nitqi də olmalıdır. ən azından öz sahəsi ilə bağlı müəyyən biliklərə sahib olmalıdır. Və yaxşı bir idmançı qısa zamanda böyük uğur qazanıb baş gicəlləndirən gəlir əldə edirsə, onu idarə etməyi də bacarmalıdır, hansısa beynəlxalq tədbirdə özünü ifadə edə biləcək xarici dil biliklərinə, etik davranış qaydalarına sahib olmalıdır. Elə onun üçün də peşə sahibləri üçün qabiliyyət imtahanları ilə yanaşı savad imtahanı da verməlidir. Mən buna akademik imtahan demirəm ki, elmi ağırlığı olmasın. Onlar üçün təşkil edilən təhsil ölçmə-dəyərləndirməsi də xüsusi olmalı, məhz həyati bacarıqları yoxlayan bir qiymətləndirmə sistemi mənasında. Bizim bugünkü qəbul imtahanlarımızda məhz 5-ci qrup şagirdləri olan bu sahənin insanlarına verilən suallar, digər ixtisaslardan xeyli asandır, amma bu hansısa akademik biliyin asan olması kimi yox, məhz minimal həyati bacarıqları verən bir təhsil sisteminin imtahanı. Məhz bu cür xüsusi məktəblərdə fənlər də, kurikulum da, dərsliklər də tamamən fərqli metodlarla işlənməlidir. Heç təsadüfi deyil ki, sənət, idman sahəsinin adamları elə ya iş həyatına atılandan, ya da sonradan kasıb həyat tərzi ilə üz-üzə qalırlar. Sadəcə istedadlarına güvənirlər və sonda bu istedad bu günün dünyasında dəyərləndirilmir. Yəni insan dünyası elədir ki, quşdan uçmağı, balıqdan üzməyi, atdan qaçmağı istəmir, yeri gəldikdə  insanı qaçmağı da, uçmağı da, üzməyi də bilməsini tələb edir. Əgər insan məcazi mənada bunlardan birinə sahib olursa, çörəyi suda olanda və havada olanda, o üzə və ya uça bilmirsə, ac qalır. Biz də bu peşə sahiblərinin istedadı ilə digər sahələrinin inkişafı üçüntəhsil sistemimizi ona uyğunlaşdırmalıyıq.

Bu sahədə dünyada durumlar necədir, bir də onlara göz ataq: Bir tədqiqat göstərir ki, elit idmançılar arasında yalnız **5.5 %-i ali təhsilini tamlayıb** (ingiliscə “higher education”) — yəni böyük hissəsi yalnız orta təhsillə qalır.

(https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10567102/?utm_source=chatgpt.com)

* Başqa bir araşdırmada qeyd olunur ki, idmançılar “dual career” (idman + təhsil) strategiyası ilə bağlı çətinliklərlə üz-üzədirlər — yəni idman yükü ilə təhsil arasında tarazlıq saxlamaq çətindir. (https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1473837622000314?utm_source=chatgpt.com)

Ümumi nəticəyə gələ bilərik ki, təkcə bizdə yox, dünyada da idman, sənətlə məşğul olanların təhsil səviyyəsi aşağıdır və onlar ali təhsil almağa çox da maraqlı olmur və ya bu formal olur. Nəzərə alsaq ki, bizim cəmiyyət diplomyönümlü cəmiyyətdir, ona görə də nə valideyn, nə də təhsil sistemimiz onun diplomsuz qalmasını qəbul etmir. Buradan da belə bir sual çıxır, bəs niyə bu sahənin insanlarında təhsil səviyyəsi aşağı olur:

1. Qəbul meyarlarının akademik yönümlülüyü

   – Dəqiq elm, riyaziyyat, dil bilikləri qəbul kriteriyaları kimi əsas götürülür.

2. Resurs çatışmazlığı

   – Sənət, musiqi, idman üzrə infrastrukturlar, müəllim heyəti, sahə avadanlığının zəif olması.

   – Kiçik şəhərlər və kənd bölgələrində belə sahələrə yetəri qədər dəstək və diqqətin olmaması.

3. Mədəni stereotiplər, sosial meyllər

   – Valideynlər, cəmiyyət bu kimi sahələrin “lazımsız”, “yan yol” kimi görməsi.

   – “İncə sənətlərlə məşğul olmaqla gələcək olmaz” sterotipi.

4. Akademik və peşə bacarıqlar arasındakı uçurum

   – Bir tələbənin akademik fənlərdə yüksək göstəricisi olmaya bilər, amma kreativ, fiziki və praktiki sahədə çox istedadlı ola bilər.

   – Təhsil sistemimiz bu fərqli bacarıqları uyğun qiymətləndirmir.

5. Məktəb siyasətləri və yönəltmə sistemi

   – Qəbul planları, bölmələr arasında balans, prioritetlər sistemi bu sahələrə yönəlməni ya məhdudlaşdırır, ya da alternativ kimi görür.

Qeyd etdiyimiz problemləri aradan qaldırmaq üçün bu sahələrin aidiyyatl qurumları xüsusi bir strategiya hazırlamalı, ölkəmizdə olan xüsusi təmayüllü lisey, giminaziya, peşə məktəblərinin nüfuzunu artırmalı, infrastrukturunu standartlara uyğun təmin etməli, təhsil səviyəsini yükəltməlidir ki, müsiqi ilə məşğul olan bir uşaq təhsil alması üçün başqa bir məktəbə, məkana üz tutmasın. Və ya əksinə futbolçu olmaq istəyən xüsusi uşaqları futbol məktəbinə, aktyor olmaq istəyini isə sənət məktəbinə getməklə öz istedadını inkişaf etdirməldir. Hazırda isə bu cür məktəblərimiz olsa da, fəaliyyətləri qənaətbəxş deyil, onların yenidən qurulmasına ciddi ehtiyac var.

fil.ü.f.dok. dosent, Şəmil Sadiq

Şəmil Sadiq Turan Akademiyasının Qurucu üzvü seçildi
8 oktyabr 2025-ci ildə Qazaxıstanın Almatı şəhərində yerləşən “Turan” Universitetində Turan Akademiyasının təntənəli təsis konfransı keçirildi. Mərasimdə Qazaxıstan, Türkiyə, Azərbaycan, Qırğızıstan, Özbəkistan, Türkmənistan və İrandan tanınmış alimlər, ictimai-mədəniyyət xadimləri, diplomatik missiyaların və beynəlxalq təşkilatların nümayəndələri iştirak etdilər.

Akademiyanın missiyası türk ölkələrinin alim və ictimai xadimlərini birləşdirərək ortaq elmi-mədəni məkan formalaşdırmaq, türk sivilizasiyasının zəngin irsinin tədqiq və təbliğini gücləndirmək, eləcə də gənc tədqiqatçıların elmi potensialını artırmaqdır.

Tədbirin moderatoru “Turan” Universitetinin beynəlxalq əlaqələr və doktorantura üzrə prorektoru, PhD, dosent, Turan Akademiyasının vitse-prezidenti Gülcanat Yubatqanqızı Tayauova olub. Açılışı Turan Akademiyasının prezidenti, iqtisad elmləri doktoru, professor, “Turan” Universitetinin rektoru, Qazaxıstanın Əməkdar xadimi Rahman Alşanov və Akademiyanın həmsədri, Türk Xalqları Şurasının sədri, ictimai xadim Mahmut Oral elan ediblər. Mərasim çərçivəsində Akademiyanın yeni üzvlərinə diplomlar təqdim olunub, iştirakçı ölkələrin rəsmi nümayəndələri, alimlər və ictimai xadimlər təbrik çıxışları ediblər.

Turan Akademiyasının Azərbaycandan olan qurucu üzvü — Hədəf Şirkətlər Qrupunun qurucu-direktoru, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Şəmil Sadiq mərasimdə çıxış edərək, Türk Dövlətləri Təşkilatına üzv ölkələrin liderlərinin Azərbaycanda toplaşdığı bir vaxtda Qazaxıstanda, məhz “Turan” Universitetində Turan Akademiyasının təsisini önəmli hadisə hesab etdiyini vurğulayaraq və alqışladığını bildirib. O, Turan Akademiyasının nəzdində “Turan Uşaq Akademiyası”nın Azərbaycanda Hədəf Şirkətlər Qrupu tərəfindən qurulmasını təklif edib: məqsəd məktəbdən başlayaraq gənclər arasında elmi marağı gücləndirmək, şagirdlər arasında elmi əlaqələri və dostluqları genişləndirməkdir. Təklif Akademiya üzvləri tərəfindən müsbət qarşılanıb. Sonda Şəmil Sadiq böyük filosof-şair Hüseyn Cavidə həsr etdiyi “Hüseyn Cavid yaradıcılığında qəhrəman konsepsiyası” adlı monoqrafiyanı universitetin rektoruna təqdim edib.

Turan Akademiyasının tam üzvləri seçilən şəxslər aşağıdakılardır:

• Raxman Alşanov – Turan Akademiyasının prezidenti, iqtisad elmləri doktoru, professor, “Turan” Universitetinin rektoru, Qazaxıstan Respublikasının Əməkdar xadimi;

• Mahmut Oral – Turan Akademiyasının həmsədri, Türk Xalqları Şurasının Baş sədri (Türkiyə);

• Güljanat Jubatqanqızı Tayauova – Turan Akademiyasının vitse-prezidenti, “Turan” Universitetinin beynəlxalq əlaqələr və doktorantura üzrə prorektoru, fəlsəfə üzrə PhD, dosent, Qazaxıstan Respublikası İqtisadi Elmlər Akademiyasının akademiki;

• Ali Kılıç – yazıçı, jurnalist, ictimai və siyasi xadim, “Turan” Universitetinin Müşahidə Şurasının üzvü (Türkiyə);

• Adil Axmetov – filologiya elmləri doktoru, professor, siyasətçi, diplomat, Qazaxıstanın Əməkdar xadimi;

• Vedat Köle – Qədim Türk Akademiyasının prezidenti (Türkiyə);

• Abdıldajan Akmataliev – filologiya elmləri doktoru, professor, Qırğızıstan Milli Elmlər Akademiyasının akademiki;

• Şəmil Kamil oğlu Sadıqov – PhD, dosent, Hedef Şirkətlər Qrupunun qurucu direktoru (Azərbaycan);

• Almasbek Maulenov – filologiya elmləri doktoru, professor, türkoloq, Jambıl adına Filoloji Tədqiqatlar Mərkəzinin direktoru (Qazaxıstan);

• Asan Turabayev – akademik Ə. Kuatbekov adına Xalqlar Dostluğu Universitetinin professoru, Qazaxıstan Jurnalistlər İttifaqının üzvü, “Əməkdə fərqlənməyə görə” medalı laureatı (Qazaxıstan);

• İlesbek Bayjanov – mühəndis, iqtisadçı, jurnalist, yazıçı, “Aqyqat – 1” İctimai Birliyinin sədri (Qazaxıstan);

• Ulıqbek Yesdəulet – şair, ədəbiyyatşünas, publisist, Qazaxıstanın Əməkdar xadimi;

• Yüksel Yalova – Türk-Fransız Mədəniyyət Cəmiyyətinin sədri, Okan Universitetinin Müşahidə Şurasının üzvü, Türkiyə Böyük Millət Məclisinin sabiq sədr müavini (Türkiyə);

• Semih Güneri – arxeoloq, professor, akademik, yazıçı (Türkiyə);

• Sacid Turanlı – PhD, professor, Qazi Universitetinin Ortopediya və Travmatologiya kafedrasının sabiq müdiri (Türkiyə);

• Osman Karatay – tarix elmləri professoru, akademik, Egey Universiteti (Türkiyə);

• Nedjati Demir – filologiya elmləri professoru, türk dili və ədəbiyyatı üzrə mütəxəssis, Qazi Universitetinin kafedra müdiri (Türkiyə);

• Hilmi Özden – tibb elmləri doktoru, professor, Eskişehir Osmangazi Universiteti Türk Dünyası Tədqiqat və Tətbiqetmə Mərkəzinin rəhbəri (Türkiyə);

• Ekrem Memiş – professor, tarixçi, tədqiqatçı və yazıçı, Türkiyə və Yaxın Şərq tarixi üzrə mütəxəssis (Türkiyə);

• Berdi Sarıyev – filologiya elmləri doktoru, professor, Ankara Universitetinin Müasir Türk Dilləri kafedrasının müəllimi, Atatürkün “Nutuk” əsərini türkmən dilinə tərcümə edən alim (Türkmənistan);

• Mehmet Ali Esmer – Trakya Universitetinin Memarlıq fakültəsinin professoru, Mimar Sinan Fondunun sədri (Türkiyə);

• Babək Cavanshir – dosent, tarixçi, türkoloq, İran türklərinin tarixi və mədəniyyəti üzrə tədqiqatçı (İran);

• Rasul Axmetov – Qazaxıstan Xalqları Assambleyası sədrinin müavini, İctimai Diplomatiya Fondunun prezidenti, “Ahıska” türk etnomədəni birliyinin sədr müavini (Qazaxıstan);

• Feruza Cumaniazova – tarix elmləri doktoru, türkoloq, Özbəkistan Elmlər Akademiyasının Şərqşünaslıq İnstitutunun baş elmi işçisi (Özbəkistan);

• Nurettin Çakır – PhD, tarix və coğrafiya müəllimi, türk dili tədrisi və tərcümə sahəsi üzrə tədqiqatçı (Türkiyə).

Mərasimdə Akademiyanın loqotipi də təqdim olunub. Loqotipin İdeya müəllifi Raxman Alşanov, qrafik dizayneri Murat Çevikdir. Loqotipin bədii həlli qədim türk qayaüstü təsvirlərindən ilhamlanır və Turan coğrafiyasının sakral rəmzlərini əks etdirir.

Turan Akademiyası türk xalqlarının elmi və mədəni əməkdaşlığını dərinləşdirməyi hədəfləyən beynəlxalq platformadır. Açılış mərasimi gələcək birgə tədqiqat layihələri, konfranslar və gənclər üçün elmi proqramların həyata keçirilməsi istiqamətində yeni mərhələnin başlanğıcı kimi dəyərləndirilir.

Ev tapşırığı

Təhsildə ev tapşırığı anlayışı uzun illərdir, müzakirə olunan və bəzən də problematik qəbul edilən mövzulardan biridir. Müasir dövrdə valideyn, müəllim və şagirdlərin gündəlik həyatında ev tapşırıqlarının yaratdığı gərginlik təhsil sistemində daha geniş strateji suallar doğurur: “Ev tapşırığının məqsədi nədir, hansı yaş səviyyəsində və miqdarda tətbiq edilməlidir, beynəlxalq təcrübədə bu məsələyə yanaşmalar necədir?”

Ev tapşırıqlarının mənşəyi XIX əsrin sonlarında Avropa və ABŞ məktəblərinə gedib çıxır. Əvvəlcə sadə məşqlər kimi təqdim edilən tapşırıqlar XX əsrdə daha geniş ölçü alıb, xüsusən də standartlaşdırılmış qiymətləndirmə modellərinin  yayılması ilə yükü artıb. Tarixə nəzər yetirsək, ustad-şagird təhsili dövründə biz ev tapşırıqları görmərik. OECD və UNESCO-nun araşdırmalarına görə, 2018-ci ildən etibarən bir çox ölkə ibtidai siniflərdə ev tapşırıqlarını məhdudlaşdırmağa başlayıb.

Müasir təcrübələr, araşdırmalar və beynəlxalq müqayisələr göstərir ki, ev tapşırığı ilə şagird nailiyyəti arasında birbaşa müsbət əlaqə yalnız yuxarı siniflərdə müşahidə olunur. OECD-nin PISA hesabatları ibtidai siniflərdə həddindən artıq tapşırığın şagirdlərin motivasiyasına və rifahına mənfi təsir göstərdiyini vurğulayır. Finlandiya, Danimarka, Kanada kimi ölkələr 1 – 6-cı siniflərdə ev tapşırıqlarını minimuma endirərək dərs zamanı aktiv öyrənməyə üstünlük verirlər.

Azərbaycan təhsil mühitində ev tapşırıqları əsasən test formatında təqdim edilir və bu, sözsüz ki, yaradıcı bacarıqların inkişafına mane olur.  Hədəf Liseylərində 2018-ci ildən ibtidai siniflərdə ev tapşırıqlarının ləğv edilməsi təcrübəsi göstərir ki, dərs vaxtının effektiv təşkili və müəllimlərin metodik hazırlığı bu yükü əvəz edə bilər.

Məhz bunun üçün də bu mövzuya geniş toxunmaq istədim. Etiraf edək ki, bu gün ev tapşırığı məsələsi ciddi kabusa çevrilib. Göründüyü kimi, bu kabus son yüz ildir, davam edir və hər keçən gün bir az da ağırlaşmaqdadır. Yadıma gəlir ki, mən uşaq olanda da ev tapşırığı problem idi, amma indi bu problem o qədər böyüyüb ki, idarə etmək mümkün deyil.

Bugünkü anlamda ev tapşırığının hansı səbəblərdən problem yaratdığını bir neçə başlıqla ifadə edib izahını vermək istəyirəm:

1. Ev tapşırığı ailənin hüzurunu pozur;
2. Ev tapşırığı mahiyyətini itirib, formal xarakter daşıyır;
3. Ev tapşırığı ailələrin büdcəsinə ciddi şəkildə təsir edir;
4. Ev tapşırığı müəllimlərin yaradıcılıq potensilanı öldürür.

Məncə, ev tapşırığı ailənin hüzurunu pozan, müəllimi düşmənə çevirən, məktəblə şagirdi, ata ilə ananı, ata ilə uşağı üz-üzə qoyan ən böyük amildir. Çünki bu günün şagirdi evə ev tapşırığı yükü ilə gedir, günün ağırlığını təzəcə atıb, nə iləsə məşğul olmaq, əylənmək, öz hücrəsinə çəkilmək istəyən kimi ata və ya ana o dəqiqə qışqırır, dərsləri həll etməyi tapşırır. Və ya ata evə gələn kimi ananın giley-güzarı və atanın gününün qara olmasıdır. Beləcə, qırışığı yenicə açılan uşaq müəlliminə də, məktəbə də qıcıq olur, əsəbi şəkildə o formal tapşırıqları etməyə gedir. Digər məsələ də uşağın evə tapşırıqsız getməsidir. Əgər hansısa innovativ və ya dəstədən geri qalan müəllim ev tapşırığına üstünlük vermirsə, onda da bir ayrı qırğın; “Sən demə, müəllim dərs keçmirmiş…”

Ev tapşırığının bu qədər dəb olması isə özü ilə köçürmələri, formallığı gətirir. Hamımız çox yaxşı bilirik ki, ibtidai siniflərdə adətən analar bu işi həll edir, uşaq yatsa da, çantasına qoyur. Yuxarı siniflərdə də bu “analığı” süni zəka proqramları öz üzərinə götürür. Beləcə, mahiyyətindən uzaqlaşaraq vaxt itkisinə çevrilən gərəksiz iş olur ev tapşırığı.

Axı bu ev tapşırığının mahiyyəti nədir, niyə bu qədər söz-söhbətə, problemə çevrilib dünya təhsilində?

Əslində, ev tapşırığı məktbədə keçirilənlərin möhkəmləndirilməsi məqsədi daşıyır. Yəni dərs keçirilir, bitir, yeni keçirilmiş dərs unudulmasın, möhkəmləndirilsin deyə müəllimlər evdə həll etmək üçün 2-3 tapşırıq verməlidir. Amma bir zamanların çalışma kimi təqdim edilən ev tapşırığı indi hədəqəsindən çıxıb, yüzlərlə testin həll edilməsinə gətirib çıxarıb. Təsəvvür edin, 5 – 8-ci siniflərdə gündə dörd fənn tədris edilərsə, hər fəndən 20 testin həll edilməsi evə tapşırılır (bəzən test sayı 50-100-ə qədər arta bilər). Deməli, uşaq hər gün evdə 80-100 tapşırıq etməli, üstünə ədəbiyyatdan, tarixdən, coğrafiyadan fənləri oxumalıdır və s. Günün əsas hissəsini məktəbdə keçirən şagird gününün digər yarısını da tapşırıq etməklə keçirməlidir. Amma keçirmir, çünki o, tapşırıqları elə qəşəng yola verib məktəbə gəlir ki, müəllim bunu hiss etsə də, üzə vurmur. Ya yaxşı oxuyan bir şagirdin yazdığı testləri digərləri də köçürür, ya da internet üzərindən cavabları tapıb yazır. Biz də buna “təhsil” deyirik. Burda şagirdin əldə etdiyi yeganə bacarıq vəziyyətdən çıxamağın yollarını tapmaqdır. Bəli, burda ironiya ilə deyə bilərik ki, məktəb bizə həyatı öyədir…

Nəzərə alsaq ki, bu gün evə verilən tapşırıqların 90 faizi testdən ibarətdir, yəni yaradıcı, düşündürücü, araşdırıcı deyil, deməli, ev tapşırığı ifadəsi özü kökündən yön dəyişidirib başqa məqsədlərə xidmət edir. Bunun nəticəsidir ki, ev tapşırığı anlayışı dövlət və özəl qurumlar tərəfindən biznes yarışına çevrilib. Niyəsini deyim. Deməli, dövlət büdcəsi ilə dərsliklər çap edilir və şagirdlərə pulsuz verilir. Amma nazirliyin qrifi ilə çap edilən iş dəftərləri müxtəlif nəşriyyatlar tərəfindən çap edilir və satışa çıxarılır. Onun üstünə Dövlət İmtahan Mərkəzi də geri qalmayıb, qiymətləndirmə vəsaiti, iş dəftəri formatında tapşırıqlar toplusu nəşr edib bazara buraxır. Hər iki qurumun nəşrləri daha çox biznes məqsədlidir. Hə, bunun da üstünə özəl sektorun nəşriyyatları, repetitorları müxtəlif rəngdə, formatda, tərtibatda tapşırıqlar toplusu çap edir. Çünki qəbul sistemimiz tərəfindən tələbat yaradılıb. Deməli, hansısa sinifdə bir valideyn hər fəndən ən az iki-üç test tapşırıqları toplusu almağa məhkum olur. İkisi dövlət qurumu, biri də özəl olanda vəziyyəti özünüz düşünün. Bu da sözsüz ki, valideyn büdcəsinə ciddi təsir edir və haqlı narazılıqlar baş alıb gedir.

Digər ağrılı tərəfi isə müəllimlərimizin ev tapşırığı altında, bir növ, gizlənməsidir. Niyəsini yenə izah edim. Əslində, hər bir müəllim dərsinə hazırlaşmalı, hansı sualları, tapşırıqları, oyunları keçməli olduğunu müəyyənləşdirməlidir. Əlimizdə hazır test topluları olduğu üçün əksər müəllim dərsini keçən kimi adama 10 test verib, “Həll edin, gəlirəm”, ya da “Həll edin, gəlin” deyir. Bəzi müəllimlər va ha, qıçın aşırıb qıçının üstünə bütün dərslərini qiraət formasında keçirdi, bu da bir növ, ondandır. Yəni “Sən oxu, indi sən oxu, sonra sən oxu”, axırda da beli ağrıyıb ayağa qalxanda qəfil birinin qulağından tutub: “Harda qalmışdı, niyə izləmirsən?” – deyən müəllim tiplərinin testologiya variantıdır. Sözsüz, bu dediklərim bütün müəllimlərimiz üçün deyil, amma təəssüflər olsun ki, əksər müəllimlərimiz bu metoddan istifadə edir. Tapşırığını edib gələn uşaqdan da, 1a, 2c, 3d, 4b kimi əlifba və rəqəmlər dərsi keçirilir. Bütün bunlar isə yaradıcı mühitin ölməsi, məhv olmasıdır.

Əziz valideynlər, evdə dərs oxumayan uşaq zəif olacaq, dərsindən geri qalacaq deyə ölçü meyarı yoxdur. Əvvəlcə siz buna qarşı çıxmalı, çox tapşırıq yükləyən məktəblə, müəllimlə mübarizə aparmalısınız. Dərs açılmamış müəllimlər kitab siyahısı yazdırır, “Filan nəşrdən filan kitabı, filan nəşrdən filan kitabları alın” deyirlər. Almayın, qoyun müəllim zəhmət çəkib evə yaradıcı tapşırıq versin, siz də zəhmət çəkib uşaqlarınızla vaxt keçirin.

Müəllimlərimiz də bu mövzuda bir az aktivlik göstərməli, uşaqları əzbərçi testlərə yükləməməlidir. Əminəm ki, sınasanız, görərsiniz ki, dərsi dərsdə öyrətmək və möhkəmləndirmək mümkündür. Sadəcə bunun üçün cəhd edilməli, yollar araşdırılmalıdır. Düzdür, fənlərə görə bu dediklərim bir az fərqli ola bilər, amma ümumilikdə ən azı 8-ci sinfə qədər ev tapşırığı olmadan keçinmək mümkündür, xüsusən də sadəcə dərsliklər əsasında…

Ev tapşırığı heç bir halda öyrənmə meyarı deyil, ola da bilməz. Ümumilikdə təhsildə lazımlı olan bu yanaşma öz məcrasından çıxıb, artıq geri dönüş yoxdur və yeganə yolu birdəfəlik qadağan olunmaqla məsələni həll etmək olar. Təhsil sevgi olmalıdır, gestapo yox. Bu cür yolunu azmış metod və yanaşmalar günümüzün məktəblərini dözülməz hala gətirir. Onsuz da, informasiya selində boğulan cəmiyyəti bir də gərəksiz yüklərlə incitməməliyik. Həm mənim, həm də müsir təhsil araşdırmaları və statistikalarının gəldiyi qənaət budur ki, heç olmasa, 1 – 6-cı siniflərdə evə verilən tapşırıqlar sadəcə yaradıcı, ailə birliyini formalaşdıran, əyləncəli, araşdırma və sorğulama qabilliyyəti olan insan yetişdirməldir. Əzbərçi mühiti formalaşdırmamalıdır. “Ev tapşırığı nə qədər çox olarsa, uşaq daha artıq məşğul olar, əlavə məşğuliyyətlərə qurşanmaz, dərslərini yaxşı oxuyar” deyə bir şey yoxdur.

Az qaldı, əminəm, az qaldı! Yaxın zamanlarda yaşadığımız bu məktəb modeli yerlə-yeksan olacaq, bu cür diplom xəstəliyinə yoluxmuş təhsil tamamən yerini başqa modelə verəcək. İvan İliçin “Məktəbsiz cəmiyyət” adlı əsərini oxusanız, məktəblərin cəmiyyətə nə qədər zərbə vurduğunun da şahidi olarsınız. Ona görə də səriştəəsaslı dərsə yön alın. Əmin olun, o uşaqlar çox möhtəşəm olurlar. 20 illik təcrübəsi olan bir müəllim kimi buna əminəm, çünki şahidi olmuşam. Gəlin təhsilə baxışımızı dəyişək. Qoyun  universitetə hazırlaşanda bunları əzbərləsinlər, öyrənsinlər, heç olmasa, məktəbin 8 ilini uşaq kimi yaşasınlar, insanlığı, cəmiyyəti dərk etsinlər, davranışlar formalaşdırsınlar.

Bir neçə yaradıcı ev tapşırığı nümunəsini qeyd edirəm və əminəm ki, müəllimlərimiz daha yaxşı nümunələr taparlar. Bunlar o tapşırıqlardır ki, hansısa kitabları aldırıb, ağaclara ziyan vurdurmayacaq…

Müsahibə

Balabilgə valideynindən onun ixtisasına dair müsahibə götürür.

Nə üçün bu ixtisası seçdi? Bu ixtisasa sahib olan bir insanın xarakterik xüsusiyyətləri, düşünmə tərzi necə olmalıdır? İxtisasını artırmaq, təkmilləşmək tələbi ilə üzləşirmi? İxtisasına dair hansı qaynaqlardan bilgi və bacarıqlarını artırmaq üçün mütəmadi istifadə edir?

Balabilgə müsahibəni yazılı və ya audioqeyd olaraq müəllimə təqdim edir. Müsahibənin əsas tezislərini xülasə halında siniflə bölüşür.

Nəsillərarası təhsil fərqi

Balabilgə ana və ya ata tərəfin yaşlı nümayəndəsindən müsahibə alır.

Onun dövründə təhsil necə idi? Hansı mövzuları keçirdilər? Hansı vasitələrdən istifadə edirdilər? Müəllimlərin balabilgələrlə rəftarı necə idi? Hansı texnologiyalar mövcud idi?

Balabilgə eyni sualları atasına və ya anasına, həm də özünə verir. Üç nəsil (nənə-baba, ana-ata, balabilgə) arasındakı təhsil və texnoloji fərqləri müəyyən edib yazılı halda müəllimə təqdim edir.

Ev iqtisadiyyatı

Balabilgə evin aylıq kommunal xərclərinin siyahısını müəyyənləşdirir.

Qaza, suya, elektrikə ayda nə qədər ödəniş olunur? Kommunal xərcləri azaltmaq, ətraf mühitin çirklənməsinə mane olmaq üçün balabilgənin hansı təklifləri var? İşıq, su, qaz və s. xidmətlərdən necə daha qənaətlə istifadə etmək olar?

Sağlam həyat

Balabilgə valideyni ilə birlikdə sağlam həyat haqqında məsləhətlər siyahısı hazırlayır.

Saat neçədə yatmaq lazımdır? Neçə saat yatmaq lazımdır? Hansı qidalar mineral, vitamin, liflər, mikroelementlər baxımından zəngindir? Şirniyyat yemək norması nə qədər olmalıdır? Stresin əsəb və mədə xəstəliklərinə təsiri nədir? Stres necə azaldıla bilər?

Bədii zövq

Balabilgə valideyni ilə onun ən çox sevdiyi film, aktyor, əsər, qəhrəman haqqında danışır.

Valideyn nə üçün bu film, əsər, aktyor və qəhrəmanları sevir? Onlarda bəyəndiyi cəhət hansıdır? Hansı əsər və obraz ona çox təsir edib?

Balabilgə ilə valideyni parçadan kukla tikirlər və onun hansı canlı növünə aid olduğunu müəyyən edib ad verirlər. O canlının gözündən ekoloji vəziyyəti təsvir edirlər və balabilgə sinifdə bu kukla tamaşasını təqdim edir.

Coğrafiya

Balabilgə valideyni ilə birlikdə yaşadıqları yerin coğrafi koordinatlarını müəyyən edir, hansı cəhətə baxdığını, mərkəzlə arasındakı məsafəni ölçür və minixəritə hazırlayır.

Səyahət

Balabilgə valideyni ilə birlikdə bir ölkəyə səfər planlaşdırır.

Vizanın alınması, nəqliyyat vasitələri, saat qurşağı, pul vahidi, otel qiymətləri, məşhur yerlər və muzeylər. “Google Earth” vasitəsilə gedəcəkləri ölkənin əsas şəhərlərini və aralarındakı məsafəni müəyyən edirlər.

Yemək

Balabilgə valideyni ilə birlikdə xarici ölkənin məşhur yeməyini müəyyən edir və hazırlanma reseptini tapır. Sinif yoldaşlarına yeməyin hazırlanmasını təsvir edir.

Sakit mühit

Balabilgə “sound meter” tətbiqi vasitəsilə evdəki səs şiddətini ölçür. Valideyni ilə birlikdə normal səs səviyyəsini müəyyən edir və səs səviyyəsini normadan çox artıran halları analiz edirlər. Nominal səs səviyyəsini qorumaq üçün tədbirlər müəyyən edirlər.

P.S. Bizim Hədəf Konseptində şagirdə “balabilgə” deyirik, ona görə də bəzi yerlərdə şagird əvəzinə balabilgə sözü işlənib.

Uşaqlarla “yaşına görə yox, başına görə” davranın

Təhsilə yanaşma son illərdə o qədər sürətlə dəyişir ki, bəzən həm yeni nəsil, həm də köhnə nəsil baş verənlərin miqyasını dərk etməkdə çətinlik çəkir. Buna görə də hər kəs bir növ özünü çarəsiz hesab edir. Təsəvvür edin, özünüzü 2000-ci illərdən əvvəlki məktəb mühitində görürsünüz: babamız, atamız, biz – hamımız eyni strukturun, oxşar qaydaların yetirməsi idik. Müəyyən yeniliklər olsa da, məktəbin mahiyyəti və müəllim-şagird münasibətləri uzun müddət sabit idi.

İndi isə vəziyyət tam fərqlidir. Son 30 ildə baş verən texnoloji və sosial transformasiya nəticəsində uşaqlarla müəllimlər arasında dərin uçurum yaranıb. UNESCO-nun 2023-cü il hesabatına əsasən, “rəqəmsal nəsil” adlandırılan Z və Alfa nəsli əvvəlki nəsillərlə müqayisədə gündə orta hesabla 6-7 saat ekran qarşısında vaxt keçirir. Bu isə onların öyrənmə tərzini, diqqət intervalını və motivasiyasını tamamilə dəyişib.

Bir vaxtlar məktəblərdə davranış qaydaları müzakirə olunmurdu – məsələn, oğlanların saç uzunluğu və ya üzündə tük olub-olmaması konkret qaydalarla tənzimlənirdi. İndi isə müəllim eyni qaydanı xatırlatsa, dərhal insan hüquqları ilə məktəb intizamı arasında mübahisələr başlayır. Bu, təkcə geyim və görünüş məsələsində deyil, telefon istifadəsi, dərs metodları və hətta qiymətləndirmə formalarında da özünü göstərir.

Məsələn, “məktəbə telefon gətirmək olmaz” qaydası bəzi hallarda müəllimin dərsdə texnologiyadan istifadə edərək layihə hazırlamasına mane olur. OECD-nin “Future of Education and Skills 2030” hesabatı göstərir ki, texnologiyanın tam qadağan edilməsi uşaqların yaradıcılıq və əməkdaşlıq bacarıqlarını inkişaf etdirməyi ləngidir. Burada əsas məsələ balansı tapmaqdır.

Valideyn–Müəllim–Uşaq Dinamikası

Uşaqları idarə etmək müəllimlər üçün getdikcə çətinləşir. Valideynlər bəzən müəllimi qınayır, amma unudurlar ki, öz övladlarını idarə etməkdə də çətinlik çəkirlər. Psixoloqlar bildirirlər ki, “valideynlərin övlad davranışına təsiri” mövzusunda aparılan araşdırmalar göstərir ki, ailədə sərhədlər zəif olduqda, məktəbin təkbaşına uşağı istiqamətləndirməsi daha çətin olur.

Digər tərəfdən, müəllim də çətin vəziyyətdədir. Çünki bu gün məktəbə gələn uşaq artıq 6 yaşında YouTube, Roblox, TikTok və cizgi filmləri vasitəsilə formalaşmış bir “virtual sosiallaşma” təcrübəsinə sahib olur. Beynəlxalq PISA tədqiqatları göstərir ki, ekrana uzunmüddətli məruz qalma şagirdlərin diqqətini parçalayır, lakin eyni zamanda onlara çoxsəviyyəli informasiya emalı bacarığı qazandırır. Uşağın real həyata marağı azalır və valideyn də, müəllim də onu başa düşməkdə çətinlik çəkir. Nümunə görmək istəsəniz, ətrafınızdakı uşaqlarla ünsiyyıt qurmağa və bu məsələlərə diqqət etməyiniz yetərlidir.

Əslində problem qarşıdurmadan çox, nəsillərarası “frekans fərqi”ndədir. Bunu qəbul etdikdə, həll yolları görünməyə başlayır. Əks halda, valideynlə müəllim bir-birini ittiham etməyə davam edir, nəticədə uşaq ən mühüm dəstəyini itirir.

Bu gün isə biz özümüzü öldürür, bir-birimiz top atəşinə tutub qınayır, toqquşuruq.  Əslində, fərqinə varsaq ki, bizim qarşımızda daha güclü, daha bilgili, daha zəkalı və daha fərqli dünaynın uşağı var, o zaman nəsə etmək mümkündür. Bəlkə, indiki 6 yaşlı uşaq gəlib müəllim, valideyn olarsa, o zaman bir-birlərini bizdən daha yaxşı başa düşərlər, amma ona da inam yoxdur, çünki hər gün yenilənən texnologiya idarə edilməz bir vəziyyətdədir. Mənim atam mən aşıq oynayanda danlayırdı, mən böyük oğlumu kompyuterdə çox vaxt keçirəndə danlayır, amma kiçik oğlumu planşetlə təmasına görə danlayıram. Kompyuter qarşısında oturmasına az qala sevinirəm ki, deyəsən nəsə ciddi bir işlə məşğul olur. Yəqin ki, 3-5 ildən sonra suni zəkalı oyunlardan uzaq tutmağa çalışacağıq. Buna görə də düşünürəm ki, məktəblər tez bir zamanda kurikulumlarını buna uyğunlaşdırmalı, dəyişimə hazır olmalıdır.

Texnologiya və Kurikulumun Transformasiyası çox önəmlidir.  Texnologiyanın sürətli inkişafı pedaqoji yanaşmaları köklü şəkildə yeniləməyə vadar edir. Dünyanın qabaqcıl məktəbləri (Finlandiya, Sinqapur, Estoniya) artıq süni intellekt və layihə əsaslı təlimi kurikulumlarına inteqrasiya ediblər. Sinqapur Təhsil Nazirliyi 2022-ci ildən AI əsaslı öyrənmə alətlərini ibtidai siniflərdə pilot layihə kimi tətbiq edir. Hətta 2024-cü ildə Sinqapurda olarkən onlar esse yazılarını, inşaları müəyyən texnoloji vasitələrlə qiymətləndirdiklərinin şahidi olmuşdum.

Bəli  gələcəyin məktəbi üçün əsas məqsəd “çevik zəkalı, tənqidi düşünə bilən, adaptasiya qabiliyyətli” şagirdlər yetişdirməkdir. Bilgi əzbərlətmək artıq kifayət deyil; uşaqların analitik, sosial-emossional və etik bacarıqları inkişaf etdirilməlidir. Valideynlər də ənənəvi tərbiyə üsullarını yeniləməli, “uşaqla uşaq, böyüklə böyük kimi” prinsipi ilə yanaşı, empatiya və sərhəd qoyma bacarıqlarını balanslaşdırmalıdır.

Bu gün bizi ən çox qorxudan Suni Zəka proqramlarıdır. Süni zəka hələlik idarəolunan mərhələdədir, lakin gələcəkdə etik nəzarət olmadan onun “qaranlıq tərəfi” cəmiyyət üçün risk yarada bilər. Bu səbəbdən, uşaqları yalnız texnologiyadan uzaq tutmaq yox, həm də onu düzgün istifadə etməyə öyrətmək lazımdır.

Nəsillərarası anlaşmanı gücləndirmək üçün müəllim və valideyn uşağın “yaşına görə yox, başına görə” yanaşmalıdır. Çünki bugünkü altı yaşlı uşaq artıq böyük informasiya selinin içində böyüyür və onu idarə etməyi öyrənmək üçün böyüklərin yeni pedaqoji və emosional alətlərə ehtiyacı var.

Bəli, dəyişən dünyada dəyişməyən yeganə dəyər sağlam ünsiyyət və empatiyadır. Müəllim də, valideyn də uşaqla körpü qurmağı bacarsa, texnologiyanın gətirdiyi bütün çağırışlar fürsətə çevrilə bilər.

Məqaləni bitirəndən sonra, dedim ki, çat gpt-dən bununla bağlı tövsiyələr istəyim, görək o öz dərdinə nə dərman görür? Onun yazdıqlarını da mən redaktə edib, sizinlə paylaşıram:

  Müəllimlər üçün:

• Rəqəmsal alətlərdən qadağa kimi yox, tədrisin məqsədinə uyğun “pedoqoji körpü” kimi istifadə edin.
• Şagirdlərin ekran vaxtını izləyin, lakin eyni zamanda onu tədqiqat, layihə və yaradıcı işlər üçün yönləndirməyi öyrədin.
• Davranış qaydalarını sərt deyil, izah və razılaşma əsasında tətbiq edin — bu, uşağın öz məsuliyyət hissini artırır.

 Valideynlər üçün:

• Övladlarınızın rəqəmsal dünyasını tanıyın: hansı oyunları oynayır, hansı videoları izləyir, hansı sosial platformalarda vaxt keçirir.
• Ailə daxilində “ekran – real həyat” balansını nümunəvi davranışla göstərin, yalnız qadağalarla deyil.
• Müəllimlə əməkdaşlıqda müdafiə mövqeyindən çıxın, uşaq üçün ortaq strategiya yaradın.

 Təhsil rəhbərləri və siyasətçilər üçün:

• Kurikulumlara texnologiyanın tənqidi istifadəsi, media savadlılığı və sosial-emossional bacarıqlar üçün ayrıca fənn və modul əlavə edin.
• Müəllim hazırlığında “rəqəmsal pedaqogika” və “AI etikası” üzrə proqramları genişləndirin.
• Məktəb qaydalarını çevik edin: həm intizamı qoruyun, həm də yeni nəsil bacarıqları təşviq edin.

 Hamı üçün ümumi mesaj:

• Uşaqlarla ünsiyyətdə “yaşına görə yox, başına görə” yanaşma göstərin; onların maraqlarına hörmətlə yanaşıb, sərhədləri aydın müəyyənləşdirin.
• Unutmayın: texnologiyanın sürətinə yalnız empatiya, ünsiyyət və müasir tədris bacarıqları ilə cavab vermək mümkündür.

Sinif rəhbəri məktəbin sütunudur

           Məktəb sadəcə bir təhsil müəssisəsi deyil, böyük bir həyat məktəbidir. Bu məktəbin hər bir divarının, hər bir otağının öz ruhu, öz yükü var. Amma onun ən möhkəm dayaqlarından biri məhz sinif rəhbəridir. Məktəbdarlıq ümumilikdə bir komanda işi sayılsa da, sinif rəhbərinin rolu çox zaman həlledici və yönverici xarakter daşıyır. Təhsil sosioloqlarının araşdırmalarında da göstərilir ki, şagirdin məktəb həyatında ən böyük təsirə malik olan ikinci şəxs anasından sonra məhz sinif rəhbəridir. Bu fakt əslində təsadüfi deyil, çünki sinif rəhbəri uşaq üçün hər gün qarşısında gördüyü, dərdini, sevincini paylaşa bildiyi ən yaxın müəllim fiqurudur.

Ənənəvi yanaşmalarda da bu fikir tez-tez səslənir: “Yaxşı məktəb direktoru ilə tanınır, yaxşı sinif isə sinif rəhbəri ilə.” Əgər sinif rəhbəri öz işinə peşəkar yanaşan, təcrübəli pedaqoq, bacarıqlı təşkilatçı və eyni zamanda motivasiyaedici liderdirsə, həmin sinif məktəbin ən nümunəvi sinfinə çevrilir. Bu, yalnız nəzəri deyil, həm də beynəlxalq təcrübələrlə təsdiqlənmiş bir həqiqətdir. Finlandiya məktəblərində sinif rəhbəri statusu xüsusi olaraq müəllimlik strukturunda ayrıca bir mövqedədir. Onlar üçün əlavə hazırlıq proqramları, psixoloji dəstək kursları təşkil olunur və müəllimlərin sinif rəhbərliyi bacarıqları davamlı şəkildə inkişaf etdirilir. Məhz buna görə də Finlandiya dünyanın ən yüksək təhsil göstəricilərinə malik ölkələrindən biridir.

Yapon təhsil modelində isə sinif rəhbəri anlayışı tamamilə bir institut səviyyəsinə yüksəldilib. Burada sinif rəhbəri yalnız dərslərin təşkili ilə kifayətlənmir. O, həm də şagirdlərin psixoloji rifahı, sosiallaşması, ailə ilə münasibətlərin sağlam təməldə qurulması və uşağın gələcəkdə cəmiyyətin faydalı üzvünə çevrilməsi üçün məsuliyyət daşıyır. Yapon pedaqoqları hesab edirlər ki, sinif rəhbəri şagirdin sadəcə müəllimi deyil, həm də onun həyat yolunda ilk bələdçisidir. Bu yanaşma sinif rəhbərinin əhəmiyyətini daha da artırır və onu məktəb-valideyn-şagird münasibətlərində strateji fiqura çevirir.

Azərbaycan məktəblərində də sinif rəhbəri faktiki olaraq şagirdin psixoloqu, məsləhətçisi, təşkilatçısı, bəzən isə hətta həkimi funksiyasını belə öz üzərinə götürür. Onun otağı şagirdlərin həm şikayətlərini, həm də sevinclərini paylaşa bildiyi bir ünvan olur. Sinif rəhbəri məktəb daxilində körpü rolunu oynayır – şagirdlərlə müəllimlər, valideynlərlə məktəb arasında əlaqələri möhkəmləndirir. Amma təəssüf ki, bu qədər önəmli bir vəzifənin dəyəri yetərincə qiymətləndirilmədiyindən, əlavə ödəniş çox az, məsuliyyət isə sonsuz dərəcədə çox olur. Bu səbəbdən də bir çox müəllim sinif rəhbəri olmaqdan yayınmağa çalışır. Halbuki, məktəb həyatının uğuru və şagirdin gələcək inkişafı üçün bu vəzifə ən önəmli pillələrdən biridir.

Beynəlxalq pedaqoji ədəbiyyat da bu fikri təsdiqləyir. Kanadalı pedaqoq Maykl Fullanın (Fullan, 2014) vurğuladığı kimi, müəllimin əsas rolu yalnız bilik ötürmək deyil, həm də dəyərləri formalaşdırmaqdır. Sinif rəhbəri isə bu missiyanı daha dərindən və daha intensiv şəkildə həyata keçirir. ABŞ-da aparılan bir sorğuya görə, şagirdlərin 68%-i məktəbdə ən çox güvəndikləri şəxsin məhz sinif rəhbəri olduğunu qeyd etmişdir (National Center for Education Statistics, 2019). Digər ölkələrdə də oxşar nəticələr əldə olunub – sinif rəhbərinin uşağın mənəvi inkişafında, özünəinamında və sosial bacarıqlarında əvəzsiz rol oynadığı vurğulanır.

Bu səbəbdən sinif rəhbərinin seçimi heç vaxt təsadüfi olmamalıdır. Əslində bu seçim məktəb direktorunun təyinatı qədər əhəmiyyətlidir. Çünki uşağın həyatında, onun təhsilli və şəxsiyyət kimi formalaşmasında sinif rəhbərinin təsiri illərlə davam edir. Yaxşı bir sinif rəhbəri yalnız öz sinifinin deyil, bütün məktəbin ab-havasını dəyişdirə, ona yeni ruh və motivasiya gətirə bilər. Bu baxımdan, Azərbaycanda da sinif rəhbərliyi institutunun daha da gücləndirilməsinə böyük ehtiyac var. Bunun üçün xüsusi kursların təşkili, təlimlərin keçirilməsi, pedaqoqların peşəkar inkişafı üçün dəstək mexanizmlərinin hazırlanması və əlavə motivasiya sistemlərinin tətbiqi olduqca vacibdir. Buna nəinki tələbə universiteti bitirəndən sonra, hətta universitet proqramlarımızda xüsusi yer ayrılmalıdır.

Nəticə etibarilə, sinif rəhbəri uşağın həyatında anasından sonra ən mühüm şəxsdir. Əgər biz bu peşənin dəyərini bilsək, ona haqq etdiyi hörməti göstərsək və peşəkar inkişafına dəstək versək, məktəblərimizin keyfiyyəti, şagirdlərin gələcəyi daha parlaq olacaqdır. Unutmayaq ki, yaxşı sinif rəhbəri təkcə bir sinfi deyil, gələcək cəmiyyətin bir parçasını yetişdirir. Ona görə də hər bir məktəbin ən böyük sərvəti məhz yaxşı sinif rəhbərləridir.

Şəmil Sadiq

Müəllim sinifdə Müəllim olar

Müəllim  sinifdə müəllim olur! Bu, tarixi həqiqətdir və dünyanın istənilən ölkəsində dəyişməz bir qanunauyğunluqdur. Çünki müəllimlik sadəcə nəzəri biliklərin ötürülməsi deyil, həm də canlı həyatın içində qazanılan təcrübə, pedaqoji bacarıq  və sosial adaptasiya tələb edən bir peşədir. Təhsil fəlsəfəsində tez-tez vurğulanır ki, “Müəllim olmaq üçün oxumaq kifayət deyil, onu yaşamaq lazımdır.”

Bu günün universitetləri gənclərə sadəcə bilik verməklə kifayətlənir. Lakin bu biliklərin əksəriyyəti də sürətlə dəyişən dünyada tez köhnəlir. Dünya İqtisadi Forumu (World Economic Forum) 2020-ci ildə dərc etdiyi hesabatda qeyd edir ki, indiki şagirdlərin 65%-i gələcəkdə bu gün mövcud olmayan peşələrdə çalışacaq. Bu o deməkdir ki, sadəcə bilik ötürmək kifayət deyil, müəllim həm də dəyişən dünyaya adaptasiya olunmağı öyrətməlidir. Yəni dünənin müəllimi, bu günə sabahı öyrədə bilməz. Öyrətdiyi də daha çox dünənə bağlı qalacaq. Biz sabahın uşaqlarına çevik düşünməyi, məntiqi zəkanı, riyazi təfəkkürü verməklə, təfəkkür məktəbinin tələblərini yerinə yetirmiş olarıq.

Lakin nəzəri təhsil çox zaman praktikanı əvəz edə bilmir. Təcrübə göstərir ki, yeni məzun müəllimlərin öz peşələrinə adaptasiya etməsi üçün ən azı 3 il vaxt tələb olunur.
ABŞ-da “National Center for Education Statistics”in məlumatına görə, yeni işə başlayan müəllimlərin 44%-i ilk beş ildə peşəni tərk edir.  Bunun əsas səbəblərindən biri nəzəri hazırlığın real sinif təcrübəsi ilə dəstəklənməməsidir. Digər tərəfdən, McKinsey & Company-nin 2017-ci il hesabatına görə, yüksək nəticə göstərən təhsil sistemlərinin ortaq xüsusiyyəti gənc müəllimlərin ilk illərində güclü dəstək mexanizmlərinə malik olmasıdır.  Bu dəstək olmadıqda isə müəllimlər motivasiyasını itirir və sistemi tərk edirlər. Bizdə isə bu bir az fərqlidir, onlar bu işin ağırlığından və aşağı maaş sisteminə görə ümumiyyətlə bu peşənin ardınca getmirlər. Əslində isə onlar praktikada özlərini kəşf edə, müəllimlik peşəsiniz sevə bilərlər.

Beynəlxalq Təcrübəyə diqqət yetirsək, görərik ki, bu problemin həlli üçün bir çox ölkələr müəllim hazırlığında praktik komponenti gücləndiriblər:
Finlandiya – Pedaqoji fakültələrin son ili məcburi şəkildə məktəblərdə praktikaya həsr olunur. Bu model sayəsində  də Finlandiya müəllimləri məktəbə tam hazır başlayır.
OECD-nin (İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatı ) hesabatına görə, Finlandiya müəllimlərinin 90%-i öz peşəsinə uzunmüddətli bağlı qalır. Bu, ölkənin PISA nəticələrində də özünü göstərir: Finlandiya 2000-ci illərdən bəri dünya üzrə ən yüksək göstəricilərə malik ölkələrdən biridir.

Böyük Britaniya – “Teaching Assistant” adlı sistemi ilə gənc müəllimlərin sinifdə köməkçi kimi fəaliyyət göstərməsinə imkan yaradır.  Sözsüz ki, bu, həm müəllimin, həm də şagirdin inkişafına xidmət edir. 2021-ci ildə Britaniya Təhsil Nazirliyi elan edib ki, məktəblərdə 280 minə yaxın “teaching assistant” fəaliyyət göstərir. Bu isə çox ciddi bir rəqəmdir.
Yaponiya – “Lesson Study” metodu ilə müəllimlər bir-birinin dərslərində iştirak edir, müzakirə aparır və öyrənməyə davam edirlər. Bu, pedaqoji icmanın
dinamik saxlanmasına şərait yaradır və müəllimlər arasında ömürlük öyrənmə mədəniyyəti formalaşdırır.
Sinqapur – Müəllim hazırlığına dövlət sərmayəsi yüksəkdir. Gənc müəllimlər üçün həm universitet təhsili, həm də məktəbdə “mentor müəllim” yanında işləmək məcburidir.
Sinqapurun milli təhsil strategiyasında müəllim “millətin memarı” adlandırılır.
Estoniya – Son illərin nümunəvi təhsil modellərindən biri Estoniyadır. Burada müəllim hazırlığında texnologiyanın tətbiqi və innovativ yanaşmalar ön plandadır.
Estoniya 2018-ci il PISA nəticələrində Avropada birinci yerə çıxmışdır.

UNESCO-nun 2023-cü il hesabatında deyilir: “XXI əsrin müəllimi ənənəvi bilik ötürən deyil, öyrənmə prosesini yönləndirən, şagirdlərlə birgə öyrənən və dəyişən dünyaya adaptasiya edən şəxsdir.” Bəli, birgə şagirdlərlə birgə öyrənən. Bu o deməkdir ki, müəllim daim inkişafda olmalı, biliyi ilə yox, bacarığı ilə fərqlənməlidir.

Azərbaycan təhsil sistemində isə pedaqoji fakültələrdə nəzəri dərslərin üstünlük təşkil etməsi gənc müəllimlərin peşəyə adaptasiyasını çətinləşdirir. Həmçinin də etiraf edək ki, universitetlərimizdə təhsil səviyyəsi çox aşağıdır, müasir tələblərə cavab verən təhsili tələbə ala bilmir.  Hazırda dövlət vakansiyalarında “müəllim köməkçisi” vəzifəsi demək olar ki, mövcud deyil. Halbuki belə bir modelin tətbiqi həm pedaqoji təcrübəni artırar, həm də gənclərin müəllimlik peşəsini daha inamla seçməsinə şərait yaradardı.
Düşünürəm ki, biz pedaqoji fakültələrin son bir ilini məktəblərdə assisent müəllim kimi işləməyə yönləndirə və həmin ilin təhsil büdcəsini tələbəyə maaş kimi verməklə, dediyimiz praktiki bacarığı təmin edə bilərik.  Bu yanaşma tələbəyə həm maddi dəstək olar, həm də təcrübə qazandırar. Bundan əlavə, müəllim köməkçisi sistemi təhsil müəssisələrində əlavə məşğələlərin təşkilinə,  şagirdlərin fərdi dəstəklənməsinə və inklüziv təhsilin inkişafına mühüm töhfə verə bilər. Dünya Bankının 2021-ci ildəki tövsiyələrində də göstərilir ki, “inkulizivlik və fərdiləşdirilmiş dəstək yalnız müəllim-assistent modelləri ilə effektiv şəkildə həyata keçirilə bilər.”

Yuxarıda dediklərimizi bir az ümumiləşdirsək, deyə bilərik ki, müəllimlik peşəsi yalnız nəzəri biliklə deyil, sinifdə qazanılan canlı təcrübə ilə yaşadıqca güclənir. Təhsilin keyfiyyətini yüksəltməyin ən təsirli yolu isə pedaqoji təhsili praktik yönümlə zənginləşdirməkdir.  Bu yanaşma həm də müəllimin peşəyə bağlılığını artıracaq, şagirdlərin nailiyyətlərinə birbaşa təsir göstərəcək.

Böyük türk mütəfəkkiri İsmayıl Qaspıralı demişdir: “Məktəblərimiz necədirsə, gələcəyimiz də elə olacaq.” Bu gün müəllim hazırlığına qoyulan sərmayə əslində sabahın cəmiyyətinə qoyulan sərmayədir. Əgər biz müəllimlərimizi gücləndirə bilsək, gələcəyimizi də gücləndirə biləcəyik.

Şəmil Sadiq