(“Ustad” dərgisi, 23-cü say)
Cəmiyyətimizdəki naqislikləri, insanların nəfs və qürurun əsiri olduğunu gördükcə yadıma “Kitab yüklü eşşək” əsərinin qəhrəmanı “Çoşşa”nın nəsihətləri düşür, bu heyvanın insana münasibətini tez-tez xatırlayıram. Bəlkə, kimsə düşünər ki, bu qədər peyğəmbərlər, üləmalar, alimlər ola-ola niyə məhz eşşəyin – Çoşşanın nəsihətləri? Təsəvvür edirsinizmi, insana bir dahi yol göstərir, öyüd-nəsihət edir, amma biz buna o qədər əhəmiyyət vermir və ya dəyərləndirə bilmirik. Çünki nəsihət edən birmənalı şəkildə hamıdan üst mövqedədir və onun dedikləri qəbul ediləndir, bu da təbiidir. Amma mədəni səviyyəsinə, savadına görə özündən qat-qat aşağıda olduğunu qəbul etdiyin biri səni tənqid edər və yol göstərərsə, bu tənqidlər və iradlar həqiqəti əks etdirərsə, o zaman analar demiş, “adamın yeddi qatından keçər”.
Bir insan oğlu olaraq, həmcinsimin heyvan tərəfindən haqlı tənqidi adama çox ağrı verir. Bəşəriyyət binayi-qədimdən bu günə didaktik materiallarla tərbiyələnməyə, həyatı dərk etməyə vadar edilsə də, virtual bir dünya olmasına baxmayaraq bir metr torpaq üçün hələ də qan tökür, hərisliyinin qurbanı olur, hər gün bir addım əxlaqsızlığa doğru sürüklənir. Mövhumat və cəhalətin içində çırpınır. Şəxsi mənafelər bəşəri idealları tapdalayır və insan oğlu bu eybəcərlikləri özünün uydurduğu şeytanın boynuna atır. Hərdən cəmiyyətimizi bu cür görəndə Tanrının niyə məhz indi peyğəmbər göndərmədiyini də düşünür insan. Axı, insanların düzgün yola çəkilməsi üçün bu gün müdrik sözünə daha çox ehtiyac duyulur. Sonra da düşünürsən ki, bəlkə, cəmiyyətin pozulmasına peyğəmbər kimi tanıdığımız Adəm və onun həyat yoldaşı Həvva səbəb olub? Kini də, xəyanəti də, qardaş qanı tökməyi, oğurluğu, etdiklərini ört-basdır etməyi də biz insanın əcdadı sayılan Adəm və onun ailəsindən öyrəndik. Bəlkə də, bu əfsanə insanın mayasında nələrin olduğunu, nə ilə yoğrulduğunu göstərmək üçün yaradılıb və “sən daxilən bu cürsən” – deyə yaradanın bizə mesajıdır?!
Əsərin ən maraqlı tərəfisə insanın eşşəklə müqayisəsidir. Niyə it yox, at yox, meymun yox, məhz “Kitab yüklü eşşək”? Çünki Şərq-Türk mədəniyyətində bütün insanlar ən qaba, mədəniyyətsiz, avam, dünyadan bixəbər, tənbəl, özündənrazı adamları eşşəyə bənzədirlər. Hətta bu işgüzar və insanın bütün əzablarına daima boyun əyən heyvanın adını çəkəndə qarşı tərəfdən üzr də istəyirik. Bəlkə də, bu üzrü kimisə eşşəyə bənzətdiyimiz üçün eşşəkdən istəməliyik? Eşşək yeganə varlıqlardandır ki, insanla dostluğunun tarixi bilinmir. Həmişə, hər yerdə insana gərəkli olan bu heyvan sadəliyinə və təvazösünə görə daima tənqidə və təhqirə düçar olub. Ədib eşşəyi bu səbəbdən seçmiş olmasın?
Digər tərəfdən əsərin adındakı ironiya çox maraqlıdır. Bəlkə də, bu adı seçməkdə müəllif elmlə, dünyagörüşlə, şüurla əhatə olunmuş insanı leksikonumuzda özünə xüsusi bir məna daşıyan eşşəklə müqayisə edir. Nə qədər məlumatlı və ağıl sahibi olsa da, insanın şüursuz, savadsız, gördüklərini dərk etməyən, yaxşılıqla pisliyi dəyərləndirməyi bacarmayan bir eşşəkdən fərqi yoxdur, demək istəyir. Günümüzdə də adam olmağı bacarmayan, dəblə ayaqlaşmaq üçün kitab oxuyan, oxuduqlarına görə özünə ən yüksək dəyəri verib ən ali bir insan kimi təqdim edən, əldə etdiyi bilik və bacarıqları təbiətin məhvinə yönləndirən, vəhşi təbiətin ən vəhşi varlığına çevrilən, şəhvət və şöhrətin əsiri olan yüzlərlə insan görə bilərik. Boğazında qalstuk, gözündə ziyalılığın simvolu kimi dərk etdiyi eynək, əynində kostyum olan kor əbləhlər kitabla yüklənmiş eşşəyi xatırladır. Xisləti isə İblisə xidmət etməkdir.
Düzdür, bu əsərə qədər istər bizim, istər şərq, istərsə də dünya ədəbiyyatında alleqorik yolla insanları tərbiyə etmək arzusunda olan böyük müdriklər olub. Lakin Əbdürrəhim bəy Talıbovun “Kitab yüklü eşşək” romanı əvvəlki əsərlərdən fərqli olaraq mövzuya yanaşma, heyvanın müşahidəsi ilə insanların tənqidi, məktub vasitəsilə əvvəlki sahibinə müraciəti, sondakı sual-cavabı insanı daha çox düşünməyə vadar edir.
Bu baxımdan, böyük şəxsiyyət Əbdürrəhim bəy Talıbov cəmiyyətin eybəcərliklərini, insanın ən vəhşi “heyvan” olduğunu bu kiçik romanında böyük ustalıqla əks etdirib.
Bu qədər ali ideyaları özündə cəmləşdirən Əbdürrəhim bəy Talıbovun “Kitab yüklü eşşək” əsərini Sovet dövrünün tədqiqatçıları Azərbaycan ədəbiyyatında yazılan ilk romanlardan biri kimi dəyərləndirirdilər. Lakin müstəqillik qazanandan sonra tədqiqat imkanlarının genişlənməsi nəticəsində dünya ədəbiyyatı, ədəbiyyatşünaslığı haqqında geniş bilgilər əldə edildi. Bu bilgilərə yiyələnəndən sonra bəzi əsərlərin tədqiqatı ilə bağlı fərqli məqamlar ortaya çıxdı. Bunlardan biri də Əbdürrəhim bəy Talıbovun “Kitab yüklü eşşək” əsəridir. Tədqiqatçı Tahirə Həsənzadənin araşdırmalarında təqdim etdiyi dəlillər maraqlıdır: “Kitab yüklü eşşək” əsərinin əsli fransız yazıçısı Pol de Koka məxsusdur. Cənubi Azərbaycanda və İranda bu əsəri farscaya tərcümə və təbdil edən isə Marağalı Məhəmmədhəsən Xan Etimadüssəltənədir.
Böyük alim Xeyrulla Məmmədov bu barədə özünün məşhur “Cənablar, börklərinizi qaldırın, əlahəzrət fakt gəlir” məqaləsini çap etdirmiş və qeyd etmişdi: “Əbdürrəhim Talıbov kimi böyük alim və ədibin “Kitab yüklü eşşək” əsəri ilə məşhurlaşmağa ehtiyacı yox idi”.
Paris cəmiyyətinin qüsurlarını yeri gələndə açıq lövhələrlə təsvir edən, istər Fransa geniş dairələrinin, istərsə də Avropa ictimaiyyətinin sevimlisi olan Pol de Kok Məhəmmədhəsən xanın diqqətindən yayınmamışdı.
Tədqiqatçılardan P.Ariyanpur, Məhəmməd Şahid Nurayi, Mirhaşim Mühəddis, xan Məlik Sasani də “Müstəqil vəhş, ya əlhimar yəhmilül-əşfəran” əsərini Məhəmmədhəsən xanın əsərləri siyahısında vermişlər. Tahirə Həsənzadəyə görə, İranın görkəmli alimi Səid Nəfisi bu əsəri Məhəmmədhəsən xanın fransız dilindən tərcümə və ya təbdil etdiyini, əsərin qəhrəmanlarına iranlı adlar qoyduğunu bildirir. İran alimləri F.Adəmiyyət, Y.Ariyanpur, M.Bamdad Ə.Talıbov haqqında tədqiqatlarında “Əlhimar…” – “Kitab yüklü eşşək” əsərini onun əsərləri siyahısına daxil etməmişlər.”[1]
Salidə Şərəfovaya görə isə, bəzi tədqiqatçılar bunun adını Apulleyin “Qızıl eşşək” əsəri, bəziləri isə Kontes de Sequr adlı bir fransız yazıçısının əsəri kimi də qələmə verirlər.
Fikrimizcə, “Kitab yüklü eşşək” əsərinin bir fransız yazıçısına aid olduğu iddiasını qəbul etmək mümkün deyil. Çünki əsərin ön sözündə yazılan qeydlərdə də müəllifin özü bu mövzuya ondan öncə çox mütəfəkkirlərin toxunduğunu deyir: “Mən bu hekayətin ilk təşəbbüskarı və mündəricəsinin müəllifi deyiləm”. Bu onu göstərir ki, əsərin müəllifi mövzu haqqında geniş bilgiyə sahibdir, elə buna görə də istər Avropa, istərsə də dünya ədəbiyyatında yazılmış təmsil və alleqorik əsərlərə işarə edir. Bu da yazıçının təvazökarlığından xəbər verir. Əgər, doğrudan da, məhz bu əsər xarici bir əsərdən tərcümə edilsə idi, müəllif bunu yazmaqdan zərrə qədər də çəkinməzdi. Ən yaxşı halda buna təbdil demək olar ki, bu da təbdilin sərhədlərini aşaraq müəllif qələmi ilə ən gözəl şəkildə aşılanmışdır.
Təbdil, iqtibas ədəbiyyatımızda XIX əsrdən geniş istifadə edilən janrlardandır. Bu terminin meydana çıxmasına qədər Nizaminin “Leyli və Məcnun”undan bəhrələnən onlarla əsər yazılıb. Əgər bu əsərin hansısa Avropa mənşəli bir yazıçının əsərindən təbdil edildiyini, iqtibas edildiyini desək belə, bunun plagiat kimi qəbul edilməsi mümkün deyil və bu cür qələmə vermək istəyənlər böyük yanlışlıq içindədirlər. Əgər təbdil termini ilə plagiat termininə eyni mənanı versək, onda ən böyük plagiatçı Məhəmməd Füzuli olmalıdır. Çünki o da Nizami kimi “Leyli və Məcnun” poemasını yazıb. Lakin Ədəbiyyat nəzəriyyəsi “nəzirə”ni, “təbdil”i, “iqtibas”ı qəbul edib, bir zamanlar şair və yazıçılar bundan istifadə etdikləri üçün fəxr hissi də duyublar. Adıçəkilən əsəri oxuduqca, Şərq müdriklərindən çəkilən misallarla, nümunələrlə və Şərq fəlsəfəsini əks etdirən əhvalatlarla tanış olduqca müəllifin əsərə nə qədər doğma yanaşdığını görürük.
Sədi Şirazinin, Mövlanə Cəlaləddinin əsərdə istifadə edilən ibrətamiz fikirləri dediklərimizə sübutdur.
Tədqiqatçı Salidə Şərifovanın dili ilə desək, burada M.Ə.Talıbovun nəsr qələmi, düşüncələri duyulur, ürəyi döyünür.
Əsər fars dilində yazılsa da, Çoşşanın məktublarındakı bəzi dialoqlar Azərbaycan dilində verilib. Əsəri tərcümə edən Mirəli Mənafi də bunu diqqətdən qaçırmayıb, bununla bağlı xüsusi qeyd verib: “Bu dialoq əsərin orijinalında da Azərbaycancadır. Bundan sonrakı bəzi dialoqlar, xüsusilə, ləhcə xüsusiyyəti ilə fərqlənən dialoqlar əsərin orijinalında olduğu kimi (azərbaycanca) saxlanılıb. Həmin dialoqlardan biri bu cürdür:
“– Hay canım, hey babam, hey, tap hey! Budur, eşşək ləpiri buradan keçib. Orada yatağı məlumdur. Hay axtar, tap hay, odur ha! – deyə o, itləri məni axtarmağa qızışdırırdı”.[2]
Bu sözlər qədim Azərbaycan torpağı olan Zəncanın Şərəfabad şəhərində eşşəyi axtarmağa çıxan Səfərqulunun dilindən verilib.
Bütün bunlar əsərin azərbaycanlı müəllifə aid olduğunun sübutudur. Bəli, əsərdə “Hamı sərraf Horş (Avropalı bankir) və Rotşild, ya da yeni top ixtiraçısı Krup (Almaniyada metallurgiya şirkəti) deyildir ki, yüz kürurdan artıq sərmayəsi olsun. Bu cür sərmayədarlıq və varlılıq da bizim əsrimizin hadisələrindəndir. Tarixçilərin dediklərinə görə, dörd yüz il bundan əvvəl inkişaf və mədəniyyət həddi-kamala çatmamışdı. Bir nəfər də bu dərəcədə təkamül etməmişdi” kimi fikirlərə də rast gələ bilirik.[3] Lakin bu cür fikirlərin XIX əsr rus və türk ədəbiyyatı vasitəsilə Avropa ilə tanış olan azərbaycanlı mütəfəkkirlərin əsərlərində görülməsi təbii hal idi. Digər tərəfdənsə neft Bakısı dünyanın diqqətində idi. Avropalı iş adamlarının Odlar diyarına gəlişi özləri ilə mədəniyyətlərini də gətirmişdi. Həm bu cür misallara, həm də şərq fəlsəfi fikri ilə cilalanmış bir əsəri sadəcə Şərq və Qərb fəlsəfəsini dərindən bilən bir şəxs yaza bilərdi. Bu parametrlərin hamısı da Əbdürrəhim bəy Talıbovda var idi.
Nəzərə alsaq ki, Əbdürrəhim bəy Talıbov ərəb, fars, rus, ingilis və fransız dillərini yaxşı bilib, deməli, azərbaycanlı ədibin bu əsəri yazması və ya təbdil etməsi mümkün idi. “Kitab yüklü eşşək” romanı bütün ruhu ilə Şərq-Azərbaycan mədəniyyətinin məhsuludur. İstər Məhəmmədhəsən Xan Etimadüssəltənə, istərsə də Əbdürrəhim bəy Talıbov yazsın, fərqi yoxdur. Lakin heç bir halda əsərin tərcümə əsəri olduğunu qəbul etmək olmaz.
Fransız yazıçısı Pol De Kukun bu mövzuda yazdığı əsər ola bilər (amma nə qədər araşdırsaq da, bu mövzuda xüsusi bir əsəri olduğunu görmədik, bəlkə də, hansısa əsərində kiçik bir haşiyəyə çıxıb, bu da bu əsərə və müəllifinə xələl gətirə bilməz), lakin bəzi şəxslərin yeni – nəsə qeyri-adi bir şey tapıblarmış kimi, konkret elmi fakt olmadan “Sən demə, bu əsər fransız yazıçısı Pol de Kukun imiş”, “Apulleyin imiş”, “Kontes de Sequr adlı bir fransızın imiş” deməsi o qədər ciddi görünmür.
Tahirə Həsənzadənin fikri ilə razılaşsaq, əsərin müəllifi Məhəmmədhəsən Xan Etimadüssəltənədir. Bu məqam isə əsərin ciddi bir tədqiqata ehtiyac duyduğunu göstərir. Məhəmmədhəsən Xan Etimadüssəltənənin Qacarlar dövlətinin tanınmış simalarından olduğunu, Nəsrəddin şah Qacarın (1831–1896) şəxsi mütərcimi, tərcümə və nəşriyyat naziri işlədiyini nəzərə alsaq, o zaman heç bir vəzifə tutmayan bir ədibin onun əsərini öz adı ilə təqdim etməsi mümkün deyildi. Hələ Əbdürrəhim bəy Talıbovun İranın Birinci Milli Məclisinə deputat seçilməsi (deputat seçilsə də, bundan imtina edib) də göstərir ki, Əbdürrəhim bəyin İran dövləti ilə də əlaqələri güclü imiş. Bu, bir daha sübut edir ki, onun Məhəmmədhəsən Xan Etimadüssəltənəyə aid olan bir əsərə sahib çıxmaq kimi nə imkanı, nə də arzusu olub. Xeyrulla Məmmədovun dili ilə desək, “Əbdürrəhim Talıbov kimi böyük alim və ədibin “Kitab yüklü eşşək” əsəri ilə məşhurlaşmağa ehtiyacı yox idi”.
Hədəf Nəşrlərinin 2014-cü ildə çap etdiyi romanın yeni nəşri də Əbdürrəhim bəy Talıbovun adı ilə verilib. Əsərin yeni və daha tutarlı faktlar meydana çıxana qədər Əbdürrəhim bəy Talıbova məxsus olduğu qənaətindəyik. Ümid edirik ki, bu məqalə ilə tədqiqatçıların diqqətini bir daha bu əsərə cəlb etmiş olarıq.
[1]A.Y.Abuşova. XIX əsrin sonu-XX əsrin əvvəllərində Cənubi Azərbaycan ədəbi-mədəni mühiti – problemlər, müqayisələr. Bakı Universitetinin xəbərləri. Humanitar elmlər seriyası № 3, 2012.
[2]“Kitab yüklü Eşşək”, Mirzə Əbdürrəhim Talıbov. Tərcüməçi M.Mənafi. Bakı, Yazıçı, 1979.
[3]“Kitab yüklü Eşşək”, Mirzə Əbdürrəhim Talıbov. Tərcüməçi M.Mənafi. Bakı, Yazıçı, 1979.